GJON NDREJAJ
Në shkrimin tim të përpara katër vitesh, me titull “Reforma territoriale, një ushtrim i vështirë” kam trajtuar disa probleme lidhur me vëmendjen që duhet të kenë politikëbërësit ndaj domosdoshmërisë së kryerjes së një reforme territoriale sa më efikase dhe në shërbim të qytetarëve. Tashmë që ky problem është vënë në rend të ditës të Kuvendit të Shqipërisë dhe të gjitha forcat politike janë shprehur për domosdoshmërinë e saj, dëshiroj të sjell në vëmendje disa këndvështrime të reja lidhur me këtë reformë.
Ky këndvështrim i ri lidhet me faktin se përveç ndryshimeve territoriale, kjo reformë kërkon të bëhen edhe ndryshime strukturore. Qeverisja vendore, në thelb është nevoja e komunitetit për t’u organizuar në mënyrë të atillë që të administrojnë së bashku disa çështje me interes të përbashkët dhe për të mundësuar marrjen e shërbimeve në mënyrë sa më efektive nga qeverisja qendrore.
Kjo është e shprehur edhe në Kartën Europiane të Autonomisë Vendore, sipas të cilës me vetëqeverisje vendore, kuptohet e drejta dhe aftësia efektive e bashkësive vendore për të rregulluar, e për të drejtuar, në të mirë të popullsive të tyre, një pjesë të mirë të çështjeve publike. Kushtetuta e Republikës së Shqipërisë e trajton qeverisjen vendore si subjekt kushtetues dhe ka përcaktuar në mënyrë të qartë dy nivele të organizimit të qeverisjes vendore, siç janë bashkitë dhe qarqet. Aktualisht Qeverisja vendore e Shqipërisë përbëhet nga 61 bashki dhe 12 Qarqe, me një popullsi prej rreth 2.400.000 banorë (Censusi i vitit 2023).
Që në krye të herës, forcat politike janë shprehur për nevojën e një reforme territoriale, por qëndrimet e tyre kanë qenë të kundërta. Të majtët mendojnë se numri i njësive të QV duhet të ulet, ndërsa të djathtët të rritet. Kësisoj duket se do të jetë e vështirë për një dakordësi midis palëve, në mos fatkeqësisht, kjo do të mbetet në statusin aktual pa ndryshim. Kjo vështirësohet akoma më shumë kur si karta e autonomisë vendore, por edhe Kushtetuta e Shqipërisë, kërkojnë që për ndryshimet e kufijve të NJQV duhet të merret mendimi i komunitetit, i cili për fat të keq është dukshëm i ndikuar nga interesat e partive politike.
Në opinionin tim do të ishte me shumë interes për shqiptarët, të ndërmerrej një reformë territoriale jashtë interesave partiake dhe elektorale e hartuar nga ekspertë të pavarur, sepse kjo do t’i shërbente administrimit dhe zhvillimit më efikas të punëve të komunitetit, por edhe të marrjes së shërbimeve publike nga qeveria qendrore.
BASHKITË KRIJOHEN PËR QYTETARËT…
Për ndërtimin e njësive të qeverisjes vendore, përveç faktorëve me karakter social, ekonomikë, historikë dhe gjeografike është e domosdoshme të merren parasysh ndryshimet që kanë ndodhur në demografinë, infrastrukturën dhe dixhitalizimin e shërbimeve. Kriteri demografik është një faktor kryesor për organizimin dhe ndarjen territoriale. Kjo për faktin se janë qytetarët, ata që do të marrin shërbimet për të cilat organizohet edhe qeverisja vendore. Ndërkohë Karta e autonomisë vendore përcakton se marrja e këtyre shërbimeve duhet t’i nënshtrohet parimit të efektivitetit “…mundësuar marrjen e shërbimeve në mënyrë sa më efektive nga qeverisja qendrore”. Referuar censusit të fundit të popullsisë dhe banesave rezulton të kemi njësi të qeverisjes vendore me një numër shumë të vogël të popullsisë, gjë e cila e rëndon shumë koston e marrjes së shërbimeve. Kështu, 15 bashki kanë më pak se 10.000 banorë në territorin e tyre. Kemi bashki të tilla si Pusteci me 1.800 banorë, Këlcyra me 4.400 apo Fushë Arrëzi me 4.800 banorë etj.. Asnjë vështirësi nuk do të kishte, madje duke respektuar edhe traditën, sikur Këlcyra të ribashkohej me Përmetin, të cilat së bashku kanë 12.000 banorë, apo Memaliaj me Tepelenën që së bashku kanë 13.300 banorë, Fushë-Arrëzi me Pukën, që numërojnë së bashku 11.000 banorë etj., të cilat ndajnë edhe të njëjtin territor etj.. Bashkime të tilla mund të bëhen edhe në raste të tjera siç është Vora me Kamzën, apo Hasi me Kukësin etj., pavarësisht se numri i banorëve është i konsiderueshëm.
Përveç numrit të popullsisë, që siç e thamë edhe më sipër është faktori kryesor që duhet marrë në konsideratë, ka edhe faktorë të tjerë që i kontribuojnë kësaj ideje. Kështu, me gjithë problemet që ka akoma infrastruktura rrugore, komunikimi është përmirësuar ndjeshëm, çka e lehtëson dukshëm marrjen e shërbimeve. Po kështu, dixhitalizmimi i shërbimeve është një faktor tjetër i rëndësishëm që ka lehtësuar së tepërmi marrjen e shërbimeve publike. Duke vlerësuar në tërësi faktorët, mendoj se caktimi i një kufiri minimal të banorëve, për ndërtimin e njësive vendore është i mundur, ndërkohë që kjo nuk do të ishte efektive në rastin e caktimit të kufirit maksimal të një numri banorësh. Në vlerësimin tim, një kufi i tillë duhet të jetë orientues dhe jo fiks, në varësi të faktorëve të tjerë, veçanërisht, shtrirjes gjeografike. Kështu mendoj se një kufi i tillë, bie fjala prej 10.000-15.000 banorë, duhet të jetë kufiri minimal për ndërtimin e njësisë së Qeverisjes Vendore.
Ajo që i kontribuon idesë së bashkimit të disa njësive vendore, me një numër të kufizuar banorësh pa cenuar marrjen e shërbimeve nga qytetarët, është parimi i subsidiaritetit. Referuar këtij parimi, njësia e qeverisjes vendore i transferon kompetencat për marrjen e shërbimeve të domosdoshme nga qytetarët, duke ndërtuar njësi administrative apo zyra, me funksione të kufizuara vendimmarrëse, që japin këto shërbime për qytetarët. Model i zbatimit të parimit të subsidiaritetit është Bashkia e Tiranës, që ka një numër mbi 600.000 banorë dhe ka krijuar njësi administrative apo zyra, që japin shërbime në gjithë territorin e bashkisë. Ky model është efektiv edhe në pikëpamje të partneritetit me shoqërinë civile, pjesëmarrjen e qytetarëve në qeverisje dhe rritjen e iniciativës së tyre, nëpërmjet dhënies së mendimeve për përmirësimin e qeverisjes etj..
Dhe ajo që është shumë e rëndësishme në këtë reformë është se, organizimi i njësive të qeverisjes vendore si më sipër, do të krijonte mundësi për rritjen e kapaciteteve teknike dhe administrative të këtyre njësive dhe mbi këtë bazë krijimin e kushteve për decentralizimin e funksioneve të reja nga qeveria qendrore të tilla si arsimi, shëndetësia, kontrolli i territorit etj., shërbime të domosdoshme për qytetarin. Kështu, do të ishte shumë e pëlqyeshme dhe efektive që krahas me ndërtimin e njësive të qeverisjes vendore si më sipër, të transferoheshin edhe funksionet përkatëse duke rritur kështu shkallën e decentralizimit të qeverisjes vendore.
QARKU: TË JETË, APO MOS TË JETË…
Aktualisht Shqipëria ka 12 qarqe, të cilat janë ndërtuar kryesisht mbi kriterin e territorit/gjeografik. Popullsia e një qarku varion nga 58.000 banorë në Gjirokastër në 760.000 banorë në qarkun e Tiranës. Qarku si njësi e qeverisjes vendore është subjekt kushtetues dhe është përcaktuar si “njësia ku ndërtohen e zbatohen politikat rajonale dhe ku ato harmonizohen me politikën shtetërore”. Ligji për vetëqeverisjen vendore i ka zhvilluar më tej funksionet e qarkut, por duke i adresuar kësaj strukture edhe “çdo funksion tjetër i dhënë me ligj” si dhe “funksionet që i delegohen nga bashkitë sipas një marrëveshje të lidhur midis palëve”, por edhe ato “kompetenca që i delegohen nga pushteti qendror”.
Edhe kuadri ligjor, por edhe performanca e këtyre strukturave flasin për një veprimtari tejet të zbehtë dhe inefiçiente të strukturës së qarkut. Funksionet dhe përgjegjësitë e qarkut janë evazive dhe nuk nxitin përgjegjshmërinë dhe llogaridhënien. Referuar raporteve vjetore të disa qarqeve, të publikuara në faqen e tyre zyrtare, rezulton se veprimtaria e tyre është reduktuar në angazhimin e zbatimit të ndonjë projekti të financuar nga donatorët dhe nuk evidentohet ndonjë veprimtari konkrete në zbatim të funksionit tyre kushtetues. Ndërkohë mungesa e një kuadri ligjor specifik për qarkun nuk ua mundëson kryerjen e funksioneve për “ndërtimin dhe zbatimin e politikave rajonale dhe harmonizimin e tyre me politikën shtetërore”. Sado politika të hartojë qarku, ato mund të mbeten në letër, nëse nuk kanë fuqi detyruese për bashkitë që i zbatojnë ato. Në ligjin për vetëqeverisjen vendore burimet e financimit të veprimtarisë qarkut, përveç transfertave qeveritare dhe kontributeve të bashkive, janë edhe taksat vendore. Në asnjë nga ligjet si për Financat e qeverisjes vendore ashtu edhe për taksat vendore, qarku nuk ka ndonjë taksë të dedikuar, duke mbetur tërësisht në varësi të bashkive dhe transfertave qeveritare.
Nga përvoja e vendeve të rajonit (Maqedoni e Veriut, Kosovë, Mali i Zi, Slloveni etj.) rezulton se qeverisja vendore për shkak të numrit të vogël të popullsisë është e ndërtuar vetëm me një nivel; bashki/qeverisje qendrore, përjashtuar Serbinë, e cila ka një të ashtuquajtur strukturë ndërmjetëse (okrug), e cila realisht nuk ka asnjë funksion, ose diçka më keq se qarku në vendin tonë.
Si përfundim, në këndvështrimin tim, qarku ngjason më shumë me një organizatë joqeveritare se sa me një strukturë qeverisëse me një rol të përcaktuar qartë. Kësisoj, kjo strukturë duhet të suprimohet, si diçka e panevojshme dhe jo efektive. Disa prej funksioneve që lidhen me bashkërendimin e njësive të qeverisjes vendore dhe të politikave rajonale, mund t’u adresohen prefekturave dhe shoqatës së bashkive.
Duke qenë i ndërgjegjshëm se suprimi i kësaj strukture, për shumë arsye nuk do të ndodhë (edhe për faktin se kjo do të kërkonte ndryshime kushtetuese), atëherë do të sugjeroja për një reformim tërësor të kësaj strukture dhe konkretisht.
1. Numri i qarqeve duhet të reduktohet nga 12 të tilla në të paktën 10 syresh. Kështu është tërësisht e mundur që qarku Gjirokastër dhe ai i Kukësit të suprimohen, pasi popullsia në këto qarqe është diçka më shumë se në një bashki mesatare.
2. Kryetari i qarkut dhe Këshilli i Qarkut të zgjidhen drejt për drejt nga populli, krahas bashkive. Kjo do t’i jepte më shumë legjitimitet strukturës dhe më shumë përgjegjshmëri.
3. Të hartohet një ligj për funksionimin e qarqeve, ku të përcaktohen qartësisht funksionet e qarkut si një organ i qeverisjes vendore.
4. Ligji të përcaktojë qartë disa funksione dhe përgjegjësi të qarkut, krahas atyre të përcaktuar në Kushtetutën e Shqipërisë si, hartimin dhe miratimin e strategjisë së zhvillimit rajonal, koordinimin e politikave dhe projekteve ndërbashkiake, menaxhimin e projekteve të financuara nga fonde rajonale, drejtimin dhe menaxhimin e emergjencave civile. Ligji duhet të përcaktojë gjithashtu se vendimet e Këshillit Qarkut duhet të kenë karakter detyrues për çështje rajonale.
5. Përgjegjësi të tjera në nivel rajonal mund të ndahen midis qarkut dhe qeverisjes qendrore, si ato që kanë të bëjnë me drejtoritë rajonale për arsimin, shëndetësinë, shërbimet sociale, kulturën, burimet ujore, mjedisin etj..
6. Ligji duhet të përcaktojë qartë edhe burimet e financimit të qarkut, ku përveç të tjerave si burim mund të jenë edhe disa taksa lokale, si ajo e ndikimit në infrastrukturë, taksa e kalimit të pronësisë, taksa për nxjerrjen e materialeve inerte etj.. Ndërkohë që kategori të tjera taksash mund të ndahen midis qarkut dhe bashkisë apo qarkut dhe qeverisë qendrore, në raporte të caktuara si; taksa për shfrytëzimin e burimeve natyrore, tarifa për përdorimin e plazheve, për hyrjen në parqe natyrore etj.. Si përfundim, ndarja territoriale dhe vizatimi i një harte të re, e pashoqëruar me ndryshime strukturore të funksioneve të Njësive të Qeverisjes Vendore, do të ishte vetëm dështimi i radhës i saj, ndërkohë që kjo reformë, e projektuar dhe e zbatuar mbi kritere shkencore, është e lidhur me një seri zhvillimesh me ndikim të rëndësishëm në jetën sociale ekonomike të të gjithë vendit.
/Gazeta Panorama
© Panorama.al
