NGA FLORJAN KALAJA 
Shkrimi i 10 i rubrikës “Dilema mbi Kodin e ri Penal” i kushtohet mënyrës se si grupi i punës ka punuar për hartimin e periudhës së sigurisë dhe lirimit me kusht në projektin e Kodit të ri Penal, i cili u prezantua në një mbledhje shkëlqyese me dekorin e krerëve të lartë drejtësisë në fundkorrikun e këtij viti. Jo pa qëllim kam vendosur në titullin e këtij shkrimi, kundër dhe përballë, dy filozofi të ndryshme të hartimit të ligjit penal, pasi konstatoj se këto çështje tregojnë simbolikisht kontradiksionin ekstrem filozofik dhe juridik të mënyrës se si është punuar dhe si është hartuar projekti i Kodit të ri Penal, qoftë varianti i tetorit 2023 dhe qoftë varianti i korrikut 2025.
Në Kodin Penal në fuqi rezulton se instituti i periudhës së sigurisë është vendosur në vijimin e rregullave që normojnë institutin e lirimit me kusht, duke e parë sakaq të lidhur ngushtë me të. Sipas modeleve të ndryshme ligjore që ekzistojnë në Europë për të, konstatohet:
(i) grupi i shteteve që pranojnë vetëm periudhën ligjore të sigurisë (sikurse ka qenë Shqipëria nga viti 1928 deri në vitin 2012);
(ii) grupi i shteteve që pranojnë vetëm periudhën gjyqësore të sigurisë (vendet anglosaksone); dhe
(iii) grupi i shteteve që i parashikojnë të dyja (sikurse u shndërrua Shqipëria në vitin 2012).
Thënë thjeshtë, periudha gjyqësore e sigurisë është disponimi i gjykatës në vendimin e caktimit të dënimit se sa do të shtrihet ekzekutimi i pandryshueshëm i tij nga veprimi i institutit të lirimit me kusht. Nga ana tjetër, periudha ligjore e sigurisë është caktimi nga ana e ligjvënësit, me norma abstrakte, i një periudhe ekzekutimi i pandryshueshëm të dënimit me burgim, me kalimin e detyrueshëm të së cilit të dënuarit i lind e drejta të kërkojë në gjykatë lirimin me kusht. Ndërkohë modeli i hibrid europian ka rregulluar në ligj bashkekzistencën e të dy këtyre modeleve ligjore të periudhës së sigurisë.
Grupi i Punës, qoftë në variantin e tetorit të vitit 2023 dhe në variantin e korrikut të vitit 2025, e ka vendosur rregullimin e periudhës së sigurisë në nenin 154, duke e shkëputur nga rregullimet e lirimit me kusht dhe duke e vendosur në kreun në të cilin rregullohet mënyra e individualizimit të dënimit dhe bashkimi i tij në krimet vazhduese apo në rastin e pluralitetit të aktivitetit kriminal. Nga ana tjetër më duhet të sjell në vëmendje se Kodi Penal në fuqi, sikurse Kodi Penal i vitit 1928, 1952 dhe 1977 nuk e ka njohur lirimin automatik ligjor me kusht, por ka njohur vetëm lirimin me kusht gjyqësor të vendosur rast pas rasti nga ushtrimi i diskrecionit gjyqësor.
Në librin “Lirimi me kusht” kam kontestuar si të papajtueshme me Kushtetutën me KEDNJ institutin e periudhës gjyqësore të sigurisë, duke konkluduar se në një ligj penal material nuk mund të ketë vend kushtetues dhe konvendor për një parashikim prognostik dhe aprioristik gjyqësor mbi pandrysheshmërinë e të dënuarit gjatë fazës së ekzekutimit të dënimit penal, por vetëm për vlerësimin rast pas rasti të sjelljes së të dënuarit gjatë fazës së ekzekutimit të dënimit penal në mënyrë aposterioristike. Nga ana tjetër, kam argumentuar dhe propozuar se duhet që legjislatori shqiptar të prezantojë lirimin automatik ligjor me kusht të të dënuarve për disa vepra penale të pranueshme për nga logjika e rrezikshmërisë objektive dhe subjektive.
Shpjeguar thjeshtë, periudha e sigurisë në modelet hibride ligjore penale është disponimi gjyqësor rast pas rasti, që gjykata në vendimin e dënimit disponon, në një masë të caktuar, mbi periudhën ligjore të parashikuar për këtë qëllim dhe deri në kohëzgjatjen e plotë të dënimit të caktuar me burgim apo me burgim të përjetshëm, të urdhërojë moszbatimin e lirimit para kohe me kusht të të dënuarit. Ky institut rishtar në ligjin penal shqiptar është prezantuar për herë të parë në vitin 2012 dhe e ka gjenezën e për rrjedhojë është marrë nga modeli i “tarifës gjyqësore” anglosaksone. Por duhet theksuar se ligjvënësi i vitit 2012 është treguar i moderuar dhe e ka lënë periudhën gjyqësore të sigurisë universalisht në diskrecionin e vendimmarrjes gjyqësore rast pas rasti, pasi norma është mjaftuar vetëm me përdorimin e ndajfoljes “mund” në përmbajtjen e saj. Grupi i punës, sikurse tregon vazhdimësia e modus operandi në hartimin e projektit, është i papërmbajtur edhe në këtë drejtim. Në pikën 2 të nenit 154 të projektit të Kodit të ri Penal është parashikuar se, për dënimet e dhëna nga 20 vjet burgim e lart apo për dënimin me burgim të përjetshëm, gjykata e ka detyrë ligjore që të caktojë periudhën e sigurisë. Kjo do të thotë se është suprimuar kategorikisht diskrecioni gjyqësor dhe është operuar sërish me modusin e automatizimit ligjor penal. Ndërkohë pika 4 e kësaj dispozite parashikon se periudha e sigurisë mund të shtrihet nga tre të katërtat e dënimit të dhënë deri në masën e plotë të dënimit.
Më tej duhet të sillet në vëmendje se neni 65/a i Kodit Penal në fuqi, e parashikon zbatimin e periudhës së sigurisë vetëm në veprat penale në të cilat ekziston një nga këto rrethana: (i) vepra penale, masë e dënimit të së cilës është mbi pesë vjet; (ii) kryerja e veprës penale është bërë me egërsi dhe mizori; (iii) kur vepra penale është kryer kundër fëmijëve, grave shtatzëna ose personave që, për shkaqe të ndryshme, nuk mund të mbrohen; (iv) kur vepra penale është kryer duke përfituar nga marrëdhëniet familjare ose të bashkëjetesës; (v) kur kryerja e veprës penale është shtyrë nga motive që kanë të bëjnë me gjininë, racën, fenë, kombësinë, gjuhën, bindjet politike, fetare ose sociale. Ndërkohë projekti i Kodit të ri Penal në nenin 154 të tij ka të njëjtën përmbajtje për rrethanat e zbatimit të periudhës së sigurisë, sikurse aktualisht Kodi Penal, përveç se urdhëron ligjërisht gjykatën që të zbatojë periudhën e sigurisë për dënimet me burgim nga 20 vjet burgim e lart dhe për dënimet me burgim të përjetshëm. Por nga ana tjetër projekti i Kodit të ri Penal e ka universalizuar zbatimin e këtij instituti për çdo vepër penale që në strukturën e sanksionit përmban dënimin me burgim. Në këtë mënyrë është suprimuar nga grupi i punës kufiri i masës së dënimit të veprave penale mbi pesë vjet burgim.
Thënë ndryshe, furia penale e grupit të punës ka qenë e tillë sa që, përveç suprimimit të një kriteri orientues të përmbajtur të ligjvënësit të vitit 2012 në nenin 65/a të Kodit Penal në fuqi, e ka parashikuar të zbatueshme periudhën e sigurisë edhe për dënimet me burgim të dhëna nga gjykata për kundravajtjet penale. Kjo do të thotë se ligji penal material i ka dhënë gjykatës mundësinë që të urdhërojë vuajtjen e çdo dite burgim për çdo dënim penal me burgim apo me burgim të përjetshëm që mund të caktohet dhe për çdo vepër penale që parashikon të tilla dënime në strukturën e sanksionit. Kuptohet në mënyrë të padyshimtë se ky grup pune në këtë drejtim, sikurse edhe në drejtime të tjera të sjellja në vëmendje deri tani dhe që do të sillet në vëmendje në vijimin e rubrikës “Dilema mbi Kodin e ri Penal”, është më represivi që është krijuar nga viti 2012 e deri më sot në Shqipëri dhe që i është lejuar të ndërhyjnë vend e pa vend në “Kushtetutën Negative” të vendit.
Por nuk vonon shumë dhe kontradiksioni, konfuzioni dhe përsëdytja krejt ndryshe ndodh, sikurse rëndom shndërrohet në modus operandi të grupit të punës një gjë e tillë. Një dispozitë e munguar por e pamjaftueshme, për nga mënyra se si është rregulluar, prezantohet për herë të parë në historinë 113-vjeçare të ekzistencës së shtetit shqiptar. Konkretisht bëhet fjalë për nenin 175 të projektit të Kodit të ri Penal. Kjo normë rregullon lirimin ligjor automatik me kusht të të dënuarit. Pika 1 e kësaj norme parashikon se: “Kur i dënuari me burgim për një vepër penale të lehtë, ka plotësuar jo më pak sesa dy të tretat e dënimit të dhënë dhe plotëson njëkohësisht kriteret e përcaktuara në paragrafin e parë të nenit 174 të këtij Kodi, përfiton automatikisht lirimin para kohe me kusht”. Për të kuptuar se cila është vepër e lehtë dhe cila është vepër e rëndë, ndër të tjera edhe për efektet e zbatimit të lirimit me kusht apo periudhës së sigurisë, duhet të mbahet parasysh pika 4 e nenit 3, e cila parashikon se krime të lehta janë ato vepra penale për të cilat parashikohet dënim me burgim më pak se sa katër vjet apo çdo dënim tjetër më të butë. Qartazi kuptohet se mënyra se si është punuar me hartimin e këtyre dispozitave nuk ka pikëtakime me parimin e sigurisë juridike, qartësinë dhe saktësinë e hartimit të ligjit penal material dhe teknikë legjislative të standardeve të vendeve të qytetëruara. Kjo do të thotë se këtë çikë humanizëm penal të kursyer, që tregon grupi i punës në hartimin e normës rishtare të nenit 175, e prish furia penale e tij e treguar në hartimin e nenit 154 të projektit të Kodit të ri Penal. Ky është shembulli i radhës i mungesës së seriozitetit dhe mungesës së peshimit drejtë dhe mjaftueshëm të nevojës për të harmonizuar institutet e së drejtës penale me njëritjetrin, duke mos e ruajtur dhe garantuar dot ekuilibrin e drejtë që duhet të ekzistojë ndërmjet retribucionit dhe risocializimit në politikën penale, ekuilibër që duhet të përfaqësojë Kodi Penal në shoqëri dhe në shtet.
Duke vlerësuar se periudha gjyqësore e sigurisë vendos një barrë joproporcionale dhe të papranueshme mbi dritën e shpresës, që vjen nga caktimi i periudhës së sigurisë ligjore në dënimin me burgim dhe në dënimin me burgim të përjetshëm, vlerësoj se në një projekt Kodi të ri Penal, të propozuar për t’u bërë ligj në qytetërimin e mesdekadës së tretë të shekullit XXI dhe të mijëvjeçarit të tretë të humanizmit, nuk mund të ketë vend kushtetues dhe konventor për vendimmarrje prognostike dhe aprioristike të pandryshueshmërisë së dënimit penal, pavarësisht sjelljes në dinamikë të të dënuarit. Masa të tilla ligjore nuk pajtohen me nenin 25 të Kushtetutës dhe me nenin 3 të KEDNJ. Nga ana tjetër vlerësoj se në qytetërimin e mesdekadës së tretë të shekullit XXI dhe të mijëvjeçarit të tretë të humanizmit duhet që shteti t’i besojë më shumë nevojës së lirisë së qytetarit pas vuajtjes së një pjese të dënimit me burgim për vepra penale me marzhe më të larta se sa katër vjet burgim. Në fund të këtij komunikimi publik vlerësoj se është nevojë dhe domosdoshmëri që ndërhyrjet në “Kushtetutën Negative” të vendit të jenë të matura, të kenë pjekurinë e duhur dhe mbi të gjitha të vendosin një ekuilibër të drejtë ndaj furisë penale dhe humanizmit penal. Për të dhjetën herë shkrimet e rubrikës “Dilema mbi Kodin e ri Penal” motërzohen me kumtin që jep proverbi i lashtë se “jo çdo gjë shkëlqyese është ar”, sikurse u krijua dekori gjithë sqimë i mbledhjes prezantuese të këtij projekti në fundkorrikun e këtij viti.
*AUTORI, GJYQTAR PRANË GJYKATËS SË POSAÇME TË APELIT KUNDËR KORRUPSIONIT DHE KRIMIT TË ORGANIZUAR
/Gazeta Panorama
© Panorama.al
