NGA XHEZAIR ZAGANJORI 
Pak ditë më parë, më 31 tetor 2023, Gjykata Kushtetuese e Gjermanisë dha një vendim mjaft të rëndësishëm e tepër delikat, që kishte të bënte me kushtetutshmërinë e pikës 5 të Nenit 362 të Kodit të Procedurës Penale (KPRP), i sjellë si risi në vitin 2021 me Ligjin mbi Zbatimin e Drejtësisë Substanciale (materiale), të miratuar nga Parlamenti gjerman në kuadër të reformës në drejtësinë penale. Sipas kësaj dispozite të KPRP (pra pika 5 e Nenit 362), përjashtimisht lejohet rihapja (rishikimi) i një vendimi gjyqësor për shkak të gjetjes së një prove të re të rëndësishme, për krime veçanërisht të rënda, siç janë gjenocidi, krimet kundër njerëzimit dhe krimet e luftës, bazuar kjo në detyrimet ndërkombëtare, si dhe në rastet e vrasjes me dashje, pavarësisht se më parë personi i akuzuar është deklaruar i pafajshëm për njërën nga këto vepra penale.
Çështja ishte sjellë në Gjykatën Kushtetuese përmes një kërkese individuale (Verfassungbeschwerde) nga shtetasi gjerman Ismet H., të cilit, mbi bazën e ndryshimeve të mësipërme ligjore, i ishte rihapur pas rreth 40 viteve procesi penal me akuzën e vrasjes me dashje, pavarësisht se në vitin 1983, për të njëjtën vepër, me vendim gjyqësor, ai ishte deklaruar i pafajshëm.
Sipas kërkesës së paraqitur prej avokatëve të tij, pika 5 e Nenit 362 të KPRP bie në kundërshtim me Kushtetutën, konkretisht: a) Me Nenin 103/3 (Askush nuk mund të dënohet dy herë për të njëjtën vepër – parimi ne bis in idem), si dhe b) Me Nenin 103/2, marrë së bashku me Nenin 20/3 (Ndalimi i fuqisë prapavepruese të ligjit penal dhe Parimi ndarjes së pushteteve). Në vendimin e dhënë pak ditë më parë mbi këtë çështje nga Senati i II-të i Gjykatës Kushtetuese, ajo pranoi kërkesën e paraqitur nga Ismet H., duke e deklaruar dispozitën e mësipërme të KPRP si në kundërshtim me Kushtetutën, e mbi këtë bazë, duke urdhëruar edhe ndërprerjen e menjëhershme të procesit penal të rihapur tashmë në ngarkim të tij.
Ky vendim ka nxitur debate të shumta në Gjermani, si në shoqëri, ashtu edhe në politikë. Veçanërisht shumë të ndjeshëm kanë qenë grupet parlamentare të Bundestagut gjerman. Përfaqësues të Partisë Liberale (FDP) që është aktualisht në koalicionin qeverisës, e përshëndetën këtë vendim, duke vënë në dukje ndër të tjera se ndryshimet ligjore të vitit 2021 të bëra nga koalicioni i madh CDU/CSU dhe SPD “… nuk morën parasysh parimin themelor kushtetues se … në shoqëri duhet të mbisundojë paqja ligjore, prandaj ndjekja penale pa fund e një personi të deklaruar prej vitesh të pafajshëm është në kundërshtim me Kushtetutën…”.
Në të kundërt, përfaqësues të koalicionit CDU/CSU e kritikuan ashpër këtë vendim. Ato vunë në dukje se ai “…është shumë i hidhur për të afërmit e viktimës dhe se Gjykata Kushtetuese duhet të kishte peshuar më mirë interesat e mbare shoqërisë”. Për më tepër, ato shtuan gjithashtu që impakti negativ i këtij vendimi do të mund të konstatohet më vonë edhe në procedimin e dënimin e krimeve të luftës, pasi “…avokatët gjermanë mund të jenë më të vëmendshëm për të sjellë në Gjermani kriminelë lufte rusë, të cilëve mund tu bëhet këtu një proces gjyqësor formal, me mundësi të mëdha për t’u deklaruar të pafajshëm, pasi këtu nuk kemi prova të mjaftueshme për t’i dënuar sepse jemi larg hapësirave të luftës në Ukrainë …Me logjikën e këtij vendimi, pas disa viteve do të bëhej e pamundur ndjekja penale e tyre, edhe nëse do të zbuloheshin prova të qarta mbi krimet e kryera pikërisht nga këto persona…”.
Për të kuptuar më mirë vendimin e Gjykatës Kushtetuese, le të japin shkurtimisht faktet e çështjes dhe më pas argumentet kryesore të evidentuara nga kjo gjykatë. Në maj të vitit 1981, në afërsi të qytetit të Hanoverit u gjet e vrarë në mënyrë brutale vajza 17- vjeçare Frederike M.. Vrasësi e kishte përdhunuar e më pas e kishte goditur në gjoks shtatë herë me thikë. Në fund i kishte përdredhur edhe qafën për t’u siguruar për vdekjen e saj. Për këtë vrasje u procedua dhe u gjykua në vitin 1983 shtetasi gjerman Ismet H., por për mungesë të provave u deklarua i pafajshëm.
Pas ndryshimeve në Kodin e Procedurës Penale të vitit 2021, u bë ligjërisht e mundur të kërkoheshin prova të reja për rihapjen e mundshme të proceseve gjyqësore të vjetra, të cilat kishin përfunduar me deklarimin e pafajshëm të personave të akuzuar për vrasje. I tillë ishte edhe rasti i Ismet H.. Aplikimi i metodave të reja bashkëkohore për identifikimin e ADN-së, bëri të mundur që në vitin 2022 të provohej se pikërisht Ismet H. duhet ishte përdhunuesi dhe vrasësi i 17- vjeçares Frederike M.. Por tashmë kanë kaluar më shumë se 40 vjet nga ngjarja tragjike.
Babai i Frederikës luftoi gjithë jetën deri sa vdiq për zbulimin e së vërtetës, por pa sukses. Megjithatë, punën e tij e vazhdoi me vendosmëri vajza tjetër e tij, e cila bazuar në ndryshimet ligjore të KPRP të vitit 2021, nxiti e kërkoi me ngulm pranë organeve kompetente gjetjen e provave të reja mbi vrasjen e motrës së saj. Nga ana tjetër, Ismet H. është tashmë i martuar, me dy fëmijë të rritur, ka në pronësi tri shtëpi dhe zotëron gjithashtu makinë luksoze. Së bashku me avokatët, ai e dërgoi në Gjykatë Kushtetuese çështjen e kushtetutshmërisë së dispozitave të ndryshuara të KPRP të vitit 2021, mbi bazë e të cilave ishte rihapur procesi penal kundër tij.
Në vendimin e saj, Gjykata Kushtetuese vë në dukje ndër të tjera se:
1)Mosdënimi dy herë për të njëjtën vepër, apo thënë ndryshe mosrespektimi i parimit ne bis in idem, garantuar nga Neni 103/3 i Kushtetutës, përbën një të drejtë individuale që është e barabartë me një të drejtë themelore. Prandaj, organi Ligjvënës nuk mund të miratojë dispozita që lejojnë riçeljen e procesit penal kundër një personi, me argumentin se janë zbuluar fakte apo prova të reja. Parimi ne bis in idem përbën në vetvete një pengesë procedurale, të cilën gjykatat penale dhe autoritetet e tjera gjermane të zbatimit të ligjit, janë të detyruara ta respektojnë ex officio në çdo fazë të procedimit penal. … Pra, Neni 103/3 i Kushtetutës e paraqet kështu parimin abstrakt ne bis in idem si një të drejtë individuale me natyrë konkrete. Kjo mbrojtje i garantohet njëlloj si personave të dënuar, ashtu edhe atyre të deklaruar të pafajshëm.
2)Neni 103/3 i Kushtetutës i jep përparësi parimit të Sigurisë Juridike, krahasuar me parimin tjetër kushtetues të Drejtësisë Substanciale (Materiale). Duke deklaruar se askush nuk mund të dënohet më shumë se një herë për të njëjtën vepër, vetë Kushtetuta e përcakton qartësisht këtë prioritet kur lind nevoja e zbatimit të tij në praktikë, pra gjatë hetimit e gjykimit penal. Ndaj ky prioritet ka natyrë absolute, sepse brenda hapësirës së zbatimit të tij, vetë Neni 103/3 nuk lejon asnjë balancim interesash të tjera kushtetuese… Në këtë mënyrë, Neni 103/3 shfaqet njëkohësisht edhe si garantues i parimit të pritshmërive legjitime, i cili i ka rrënjët në Shtetin e së Drejtës.
Për sa i përket veprimit të pakushtëzuar, ka rëndësi të theksohet gjithashtu se Neni 103/3 ngjason edhe me Nenin 103/2, i cili e ndalon legjislatorin t’i japë fuqi prapavepruese legjislacionit penal. Në këtë mënyrë, duke pasur edhe ky natyrë absolute, këto dispozita përbëjnë së bashku një dimension të rëndësishëm procedural për mbrojtjen substanciale të individit në fushën e të drejtës penale. Kjo do të thotë se të dy këto dispozita ( pra Nenet 103/2 dhe 103/3 të Kushtetutës) lidhen ngushtësisht me liritë themelore që e mbrojnë individin jo vetëm gjatë procedimit penal, por edhe ndaj mundësisë së shtuar për të filluar apo rifilluar procedimin penal ndaj tij.
Nuk është aspak e nevojshme që kjo mbrojtje të specifikohet shprehimisht në dispozitat e Kodeve apo legjislacionit penal respektiv. Pra, nisur nga vetë kuptimi e qëllimi i Nenit 103/3 të Kushtetutës, nënkuptohet se e drejta që ajo garanton … ka prioritet absolut. .Ndaj përsërisim se qëllimi kryesor i Nenit 103/3 të Kushtetutës është të garantojë Sigurinë Juridike të individit, duke e kufizuar kështu pushtetin shtetëror në ushtrimin e funksionit të dënimit të veprave penale. Individi duhet të jetë realisht në gjendje të bazohet në pritshmërinë që nuk do të përndiqet sërish penalisht, pas një gjykimi të përfunduar për të njëjtën çështje.
Sepse dhënia e një vendimi përfundimtar ndihmon për të garantuar krijimin e një rendi ligjor paqësor. Përveç kësaj, pavarësisht nevojës së individit për siguri juridike ka edhe vetë shoqëria në tërësi nevojë që problemet ligjore të jenë të zgjidhura përfundimisht. Prandaj, rendi kushtetues modern ka vendosur të jetë kundër gjetjes së idealit të së vërtetës absolute, e në vend të saj ka zgjedhur për ta kufizuar veprimin ligjor tek format relative të së vërtetës, bazuar në procedura ligjore sa më të plota e sa më të sakta. Edhe vetë e drejta penale nuk kërkon që e vërteta duhet të garantohet “me çdo kusht”. Ndaj Neni 103/3 duhet të ketë prioritet absolut, sa herë që diskutohet për miratimin e legjislacionit që bën fjalë për rihapjen e procesit penal…
3)Neni 103/3 i Kushtetutës duhet interpretuar ngushtësisht. ..Ai garanton Pritshmëritë e Ligjshme të një vendimi përfundimtar. Konkretisht ai e mbron individin nga rihapja e procesit penal, kur një gjykatë gjermane e ka dhënë tashmë vendimin përfundimtar pikërisht për këtë çështje. …Pra, Neni 103/3 thjeshtë e ndalon Legjislatorin të rihapë procesin penal, kur pretendohet se tani ka fakte apo prova të reja për të njëjtën çështje. Por nga ana tjetër, sigurisht që Legjislatori ka të drejtë të parashikojë mundësinë e rihapjes së një procesi penal, kur vendimi i mëparshëm nuk është në përputhje me parimet e Shtetit të së Drejtës…
Kjo ndodh për shembull në rastet kur riçelja e procesit penal bazohet në paragrafët 1-4 të Nenit 362 të KPRP, të cilat në tërësi kanë të bëjnë me rregullsinë e procesit gjyqësor (a)Vendimi është mbështetur në dokumente të pavërteta apo të falsifikuara. b)Dëshmitë dhe ekspertiza kanë qenë të rreme. c)Gjyqtari apo ndihmësgjyqtari ka shkelur rëndë detyrimet ligjore e të tjerë). Kjo do të thotë se nëse vendimi i mëparshëm është marrë përmes shkeljeve serioze, mundësia e rishikimit të tij dhe përsëritja e procesit i shërbejnë mbrojtjes së integritetit të gjykimit, duke garantuar në këtë mënyrë plotësisht autoritetin e procedimit penal. E njëjta gjë ndodh edhe kur kërkohet rishikimi i një vendimi pafajësie, pasi edhe në këtë rast synohet të pengohen veprime e sjellje që cenojnë autoritetin e procedimit penal.
Por ama theksojmë sërish se vendimi i mëparshëm penal i pafajësisë nuk mund të cenohet për shkak të prova të reja, me synimin që të arrihet një vendim “më korrekt”, pasi siç kemi vënë në dukje, një gjë e tillë bie në kundërshtim me përparësinë absolute të sigurisë juridike ndaj drejtësisë substanciale, ashtu siç përcaktohet në Nenin 103/3 të Kushtetutës. Edhe sipas shtetit të së drejtës, mundësia që një vendim i izoluar mund të jetë i gabuar tolerohet për hir të sigurisë juridike…
Faktet apo provat e reja nuk hedhin dyshime mbi integritetin formal të procedimit të mëparshëm penal… Ndaj rishikimi për shkak të provave të reja s’ka të bëjë me forcimin e vlefshmërisë së vendimit të dhënë, por përkundrazi, me rivlerësimin e tij tërësor… E drejta penale po ndryshon dukshëm dekadat e fundit. Veçanërisht përfundimi i marrëveshjes mes organit të akuzës dhe personit të akuzuar, e miratimi i saj nga gjykata (Plea – barging), kanë ndryshuar ndjeshëm aspektin e zbulimit të së vërtetës në procesin penal. Nga ana tjetër, parimet e demokracisë dhe shtetit të së drejtës kanë tashmë rrënjë të thella në Republikën Federale të Gjermanisë, gjë që jep garanci se zbatimi i parimeve kushtetuese nuk rrezikohet të neglizhohet apo injorohet në jetën e përditshme.
Edhe të drejtat e viktimës e të të afërmve të saj nuk mbrohen më mirë me rihapjen e procesit penal për shkak të provave të reja, sepse kjo s’ka të bëjë aspak me probleme apo mangësi serioze të procesit të hetimit e gjykimit të mëparshëm. Po të bazoheshim gjithnjë te përparimet e shkencës e të teknikës për të siguruar fakte e prova të reja, proceset penale do të rihapeshin pa fund, duke shkaktuar kështu presion konstant tek organet e hetimit e gjykimit si dhe duke u bërë një barrë e konsiderueshme psikologjike si për viktimat, ashtu edhe për të afërmit e tyre.
4) Pika 5 e Nenit 362 i KPRP cenon gjithashtu parimin e rëndësishëm të ndalimit të fuqisë prapavepruese të ligjit penal, garantuar nga Neni 103/2, marrë së bashku me nenin 20/3 të Kushtetutës, pasi zbatohet edhe për procese të mbyllura me vendimin përfundimtar të pafajësisë, përpara se të hynin në fuqi ndryshimet ligjore të vitit 2021….
Duke e zgjeruar mundësinë e rihapjes së proceseve penale për shkak të provave të reja edhe ndaj personave të deklaruar me parë të pafajshëm me vendim gjyqësor përfundimtar, pika 5 e Nenit 362 të KPRP ka realisht fuqi prapaverpuese, pasi cenon qartësisht situatën e mëparshme ligjore të këtyre personave. Në gjykimin penal, një vendim pafajësie konfirmon përfundimisht se nuk qëndrojnë dyshimet mbi bazën e të cilave ishte ngritur i gjithë procesi penal. Ndaj, çdo dispozitë e re për rihapjen e këtij procesi duhet të marrë parasysh pasojat ligjore që shkakton.
Nëse riçelet procedimi penal në bazë të një dispozite, që hyn në fuqi në një periudhë të mëvonshme, kjo do të thotë se ajo ndryshon pasojat ligjore të vendimit të mëparshëm të pafajësisë. Synimi i legjislatorit për të zbatuar më mirë në praktikë parimin e Drejtësisë Substantive nuk mund të shpërfillë rëndësinë qendrore që ka në shtetin e së drejtës parimi i sigurisë juridike. Pafajësia e një personi që mund të jetë fajtor dhe vazhdimi i njohjes së vlefshmërisë së vendimit të pafajësisë, pavarësisht dyshimeve mbi fajësinë e tij, nuk janë “të patolerueshme” në këndvështrimin e interesit të përgjithshëm. Përkundrazi, ato janë pasojë e një sistemi të drejtësisë penale, që mbështetet në shtetin e së drejtës, një sistem në të cilin parimi in dubio pro reo (dyshimi shkon në favor të të akuzuarit) luan një rol qendror. Sa më sipër, pika 5 e Nenit 362 të KPRP shfuqizohet për shkak se vlerësohet si në kundërshtim me Nenet 103/3 dhe 103/2 marrë së bashku me Nenin 20/3 të Kushtetutës.
Ndërkaq, duhet sqaruar se dy nga tetë gjyqtarët kushtetues të trupit gjykues janë pjesërisht kundër vendimit të mësipërm. Ato janë dakord me argumentet e shumicës që pika 5 e Nenit 362 KPRP shkel parimin e ndalimit të fuqisë prapavepruese të ligjit penal, që është pretendimi i dytë i kërkuesit, por janë kundër pretendimit të parë, pra kundër argumenteve mbi cenimin e parimit ne bis in idem. Sipas tyre, ky parim nuk ka natyrë absolute, ndaj edhe legjislatori nuk mund të ndalohet të miratojë shkaqe të veçanta për rihapjen e një procesi gjyqësor të përfunduar me vendim pafajësie. Ndër të tjera, në mendimin e pakicës ato theksojnë se: “Neni 103/3 i Kushtetutës nuk e ndalon legjislatorin që në raste shumë të veçanta të parashikojë mundësinë e shkaqeve të reja për rihapjen e procesit penal edhe në rastet kur bëhet fjalë për persona të deklaruar më parë të pafajshëm me vendim gjyqësor përfundimtar. Prandaj, edhe parimi i sigurisë juridike nuk ka natyrë absolute. Duhet të kemi parasysh gjithashtu që pika 5 e Nenit 362 zbatohet vetëm për krimet me natyrë shumë serioze, dënimi i të cilave nuk duhet të kufizohet në kohë, ndaj nuk mund të konkludohet se bëhet fjalë për hapjen pa kufi të portave të riprocedimit e rigjykimit penal…
Qëllimi kryesor i pikës 5 të Nenit 362 të KPRP është t’i krijojë mundësinë pushtetit shtetëror të dënojë krimet veçanërisht të rënda. Pra, objektivi parësor në këtë rast është krijimi e garantimi i një rendi ligjor paqësor, mbrojtja e interesave më të larta ligjore të individëve si dhe i vlerave themelore të së drejtës ndërkombëtare. “Ky është në vija të përgjithshme vendimi i Gjykatës Kushtetuese, që siç kemi theksuar, ka hapur shumë debate në Gjermani. Motra e viktimës, duke iu drejtuar avokatëve të personit të akuzuar, theksoi se “Një vdekje si kjo nuk mund të parashkruhet. Kalimi i kohës nuk sjell paqe për ne, dhimbja nuk bëhet më e vogël…”.
Nga ana tjetër, një nga gazetarët e njohur gjermanë që thumbon çdo ditë politikën dhe problemet shoqërore, duke iu drejtuar një ditë pas shpalljes së vendimit Gjykatës Kushtetuese, vinte në dukje në një artikull të shkurtër se. “ju gjyqtarët e veshur me rrobën e kuqe keni qenë gjithnjë për mua diçka e madhërishme, por vendimi juaj i djeshëm nuk mund të kapërdihet. Do të doja shumë që tani të mbanit mantel të zi, sepse kam humbur tërësisht besimin tek ju…”. Në komentet e tjera të medias së shkruar apo televizive theksohej padyshim nevoja e respektimit të këtij vendimi, por gjithnjë duke shtruar pyetjen nëse shoqëria gjermane është aktualisht vërtetë në gjendje të pranojë apo jo arsyetime të tilla si në këtë gjykim.
Sidoqoftë, me sa duket çështja nuk do të përfundojë këtu. Familjarët e viktimës besohet se do t’i drejtohen Gjykatës Europiane të të Drejtave të Njeriut për të vlerësuar në rastin konkret, veçanërisht Nenet 2 dhe 6 të Konventës, që pretendohet se cenohen nga vendimi i Gjykatës Kushtetuese. Problemi nuk është aq i thjeshtë, pasi siç mund të konstatohet lehtësisht, ky vendim përpiqet ndër të tjera ta argumentojë zgjidhjen e dhënë edhe me standardet aktuale të demokracisë dhe shtetit të së drejtës në Gjermani, duke e futur pra çështjen në kontekstin e hapësirës së vlerësimit, që ka çdo shtet anëtar në interpretimin dhe zbatimin e dispozitave të veçanta të Konventës.
© Panorama.al
