DHURATA SHEHRI
Viti letrar 1943” është një nga shkrimet kritike më të mira të Kutelit dhe kalku i titullit është edhe ftesë për t’u rikthyer 70 vite më parë, në vitin 1943, si prag të fundit të komunikimit normal të letërsisë shqipe me vetveten dhe me letërsinë botërore.
Dy mijë e dymbëdhjetë. Ta nisim me disa shifra. Sipas të dhënave të Bibliotekës Kombëtare, në Shqipëri gjatë vitit 2012 janë botuar gjithsej 1675 libra. Prej tyre, 545 janë letrarë, të grupuar si më poshtë: 127 tituj nga autorë të letërsisë botërore dhe 373 tituj nga autorë të letërsisë shqipe (veprat e letërsisë shqipe janë gati trefishi i veprave të letërsisë botërore). Tridhjetë e një tituj janë literaturë kritike. Nga 127 titujt e letërsisë botërore, 23 janë nga letërsia e traditës (gati trefish më shumë janë veprat e letërsisë bashkëkohore). Nga 373 titujt e letërsisë shqipe, 23 janë nga autorë të traditës. Letërsia për fëmijë zë 39 tituj, nga të cilët 19 janë autorë të përkthyer nga letërsia botërore dhe 20 janë shkruar nga autorë shqiptarë. Klasifikimi në gjini letrare i të gjithë veprave të botuara në Shqipëri në vitin 2012 nxjerr dominante poezinë në letërsinë shqipe me 201, nga 373 gjithsej dhe prozën në letërsinë e përkthyer me 120 nga 127 gjithsej.
Autori që ka botuar më shumë është Adem Zaplluzha me 15 tituj, pasuar nga Arben Kondi me 7 tituj. Titulli më i gjatë: “E djeshmja… rikthim i Ismail Qemalit… bisedë me të shkuarën” (përfshi edhe retiçencën); më i shkurtri: “Jet*” (asteriksi nuk është gabim shtypi).
Këtë vit në shqip janë botuar vepra të rëndësishme të letërsisë botërore si “Shkretëtira” e Le Clezio; “Ankimi i Portnoit”, Philip Roth; “Dashamirëset”, Jonathan Litell; “Dita e trifidëve”, John Wyndham; Pesë poetët e mëdhenj amerikanë A. R. Ammons, Robert Lowell, Sylvia Plath, Charles Wright dhe Jorie Graham; “Nëse një natë dimri një udhëtar”, Italo Calvino; “Pylli norvegjez”, Haruki Murakami, “Më e mira e botëve”, Aldous Huxley.
Shfaqen letërsi pak të njohura në shqip letërsia finlandeze, letërsia irlandeze, turke etj. me vepra bashkëkohore.
Rudolf Marku boton poezi që thonë shumëçka në titull, Zija Cela i kthehet tregimit pas punës së lodhshme dhjetëvjeçare me romane, Ridvan Dibra boton ndoshta romanin më të mirë të vetin, Agron Tufa boton sërish poezi, pra “fragmente të gjësë”, Eqrem Basha boton në Kosovë romanin e katërt “Varrë”, ndonëse pak qarkullim ka në Shqipëri; edhe më pak i njohur është “Libri i fundit” i Gëzim Aliut (vërtet i fundit për nga radha).
Ligjërimi kritik është përfaqësuar shumë pak: janë gjithsej 45 libra kritikë, nga të cilët 31 kanë objekt letërsinë shqiptare. Gjinia më e shpeshtë në këtë lloj ligjërimi është përsiatja (përçartja) kritiko-eseistiko-kujtimore që na flet: për ëndrrat e ngrira të një autori; apo për muzën e zemrës të aksh autori tjetër; për metaforat e vendlidhjes apo dhembjes (diku tjetër); apo për amëzat e rrëfimit; apo për marrëdhënien e komplikuar të krizave me engjëjt. Ligjërimi kritik bën të pavarësohet, por merr veç trajta autonomie kinse teorike tek autonomia e kritikës (e pangatërrueshme me Anatominë e kritikës). Por nuk mungojnë edhe studimet serioze për autorë të traditës.
Poezia është dominante me shifra në letërsinë shqipe, por edhe figurat dominante mbeten të përhershmet, ato pa të cilat poezia shqipe e ka të pamundur të jetë kaq prodhimtare. Një prerje tematike dallon qartë këto topika:
Poezitë e “shpirtit”: Limani i shpirtit tim; Kush na vrau shpirtin; Ditari i shpirtit; Rrëfime shpirti; Shpirti im vagabond; Tingëllimat e shpirtit; Protuberanzat e shpirtit; Shpirtin nuk e shes.
Poezi me “dashuri dhe sinonime të tjera”: Kambana e dashurisë; Dashuri është fjalë e artë; Loti është grua; por edhe Loti rebel, pasuar nga Lotin s’ta duroj; Flakë në zemër; por edhe Një fjalë zemre.
Poezi apelative, ku përemrat vetorë shndërrohen fillimisht në dëftorë e më pas në thirrorë, si për shembull: Tek ti; Unë jam unë; Për ju miqtë e mi; Vetëm ti; Jam brenda meje; por edhe në gjininë tregimtare: Ti je e nesërmja.
Poezi për shiun: Hingëllimat e shiut; Rënkimi i shiut; Jetë në shi; Një natë me stuhi (shiu i përfshirë përmes sinekdokës); Takohemi pas shiut; Re pa kthim (klasifikimi formal do ta përfshinte në kategorinë e hajkut).
Poezitë e 100-vjetorit: Për Shqipëri; Epos i shqipeve; Si e kam atë Kosovë; Jam Kosova e shqiptarisë; Çmenduria serbo-greke (dramë); Muza e mëmëdheut; Prishtinë zemra ime (me drojën e një klasifikimi efemer); Shkëmbi është djepi që më rriti; Shqipëria ime “të lanë sa një thërrime…”.
Ka edhe libra që u “shpëtojnë” klasifikimeve tematike (dhe jo vetëm), si: Sa do zgjasë çudia (në fakt pyetja është e lexuesit); Një ëndërr e tjerr me vite (ku pyetja “deri kur” lind natyrshëm); Përsëri (që mund të klasifikohet në të njëjtën kategori); Dua të vdes ca kohë; Trokëllima e poetit; Zhgënjime sporadike; Kush vdes i pari (e paqartë nëse pyetja i drejtohet apo jo lexuesit); Eros: hajku në kuvendin tim që pasohet nga më shumë se dhjetë vëllime me hajku “lokale”, traditë e shkollës së hajkut elbasanas, për t’u shtrirë këtë vit në të gjithë vendin. Risi është shfaqja dhe dy vëllime me rubaira, për të vërtetuar edhe një herë misionin e letërsisë shqipe për të kontribuar në teorinë e gjinive.
Ciklet e zhvillimit të letërsisë nuk janë me vite, as me dhjetëvjeçarë, nganjëherë as me shekuj.
Një vit është absolutisht pak për cilëndo letërsi. Mund të ndodhë që nuk ka ndodhur asgjë në letërsi të mëdha e në gjuhë të mëdha, ose mund të ndodhë e njëjta gjë, që në të vërtetë është pak a shumë asgjë për një letërsi të vogël si e jona.
Gjithsesi, ndihet që poezia vazhdon të bëhet gjithnjë e më figurative. Proza gjithnjë e më pak narrative. Ndoshta nuk ka asgjë për t’u treguar të tjerëve, aq më pak vetes, ndoshta skema, metoda e ka mundur përfundimisht demiurgun. Letërsia, duke u përpjekur të bëhet profetike, është bërë politike e misionare. Ka gjasa që kjo shterpësi të jetë vijim i një ngushtimi shumë të rëndë të kulturës së individit dhe të gjithë shoqërisë shqiptare. Duhet ta pranojmë që letërsia ushqehet me letërsi, siç thotë Bloom. Letërsia shqipe për shumë kohë nuk është ushqyer me letërsi, as nga prodhimi vendor, sepse letërsia në masë i ngjante propagandës, as nga letërsia më e mirë botërore. Shkrimtarët e rinj (tashmë jo dhe aq të rinj) me vrullin e përmbysjes kaluan përtej, dhe ranë në po të njëjtën grackë të pozës së paraardhësve, në misionin për të ndërtuar një letërsi të re, a thuaj se ka ndonjë gjë të re për të ndërtuar në letërsi.
Përkthimet herë të mira, herë jo fort të mira të letërsisë botërore janë shumë më imponuese se botimet e letërsisë shqipe, por në numër janë inferiore. Nëse autorë të mirë të botës botohen në shqip dhe i kompleksojnë autorët shqiptarë, aq më mirë. Nëse kjo një ditë do të kthehet në ndikim apo siç e quan Bloom anxiety of influence, edhe më mirë… ndoshta që në vitin letrar 2013!
(*Botuar në numrin 3 të revistës “LETRA’)
