FEHMI ABDIU
Për herë të parë pas më shumë se një viti, ditët e fundit, prezenca e OSBE-së në Tiranë investohet për një problem shumë të rëndësishëm që ka të bëjë me detyrimet kushtetuese të organeve më të rëndësishme të këtij shteti për të zbatuar kërkesat e Kushtetutës, për të mundësuar që institucioni garant i Kushtetutës,
Gjykata Kushtetuese, të jetë, para së gjithash, në rregull me kërkesat e saj në lidhje me zëvendësimin e gjyqtarëve kushtetues, të cilëve u ka mbaruar mandati.
Pak histori: Për shumë arsye që s’ia vlejnë të analizohen, rastisi që në maj të vitit 2010 përfunduan mandatet e gjashtë gjyqtarëve kushtetues.
Organet përkatëse, veçanërisht Presidenti i Republikës, që është shumë i interesuar për këtë proces, filloi përpjekjet që në janar të atij viti për të aplikuar, gjoja një proces transparent, për zëvendësimin e tyre. Në atë kohë, Presidenti i Republikës u duk shumë i interesuar për atë problem.
Për fat të keq, sot, pas më shumë se 18 muaj nga fillimi, ky proces jo vetëm që ka dështuar, por degjeneroi në mënyrë të çuditshme, sikur të qe planifikuar mirë nga regjisorë të zgjuar. Me shpejtësinë që rekomandon ligji, brenda muajit, dy anëtarë të Gjykatës Kushtetuese u zëvendësuan me kandidatura të reja, të cilat sollën mundësinë për të krijuar balanca të reja në atë institucion e për të menduar e vepruar ndryshe.
Sot, pas një viti, u zëvendësua vetëm një nga katër kandidaturat e tjera. Kandidaturat e tjera, që kishin të bënin me propozimet e Presidentit Topi, patën fatin e keq të dështonin. Dy nga tre kandidaturat e propozuara nuk kaluan as në Kuvend, pasi u kthyen mbrapsht në rrugë administrative me anë të një shkrese me përmbajtje qesharake të zonjës Topalli.
Pra, sot në Gjykatën Kushtetuese gjykojnë dhe tre burra anëtarë që u ka mbaruar mandati para 18 muajsh. Aktualisht për këtë problem duket se nuk shqetësohet askush.
Sfondi kushtetues dhe ligjor në lidhje me këtë problem shumë të rëndësishëm
Sipas nenit 125, pika 2 të Kushtetutës, gjyqtarët e Gjykatës Kushtetuese emërohen për 9 vjet, pa të drejtë riemërimi, nga radhët e juristëve me kualifikim të lartë dhe me përvojë pune jo më pak se 15 vjet në profesion; ndërsa sipas pikës 3 të tij, përbërja e Gjykatës Kushtetuese përtërihet çdo 3 vjet në një të tretën e saj sipas procedurës së caktuar me ligj.
Veç kësaj, sipas pikës 5 të kësaj dispozite, gjyqtari i Gjykatës Kushtetuese vazhdon në detyrë deri në emërimin e pasardhësit të tij.
Siç shihet, kjo dispozitë kërkon që përtëritja të bëhet sipas procedurës së caktuar me ligj.
Bazuar në këtë koncept kushtetues, procedurat konkrete janë pasqyruar në ligjin bazë. Sipas nenit 82 të ligjit nr. 8577, datë 10.02.2000 “Për organizimin dhe funksionimin e Gjykatës Kushtetuese në Republikën e Shqipërisë”:
1- Mandati i gjyqtarit të Gjykatës Kushtetuese të zgjedhur në vitin 1992, mbaron në vitin 2001.
2- Gjyqtarët e tjerë zëvendësues, të zgjedhur sipas ligjit “Për dispozitat kryesore kushtetuese”, me ndryshimet e plotësimet e mëvonshme, do të qëndrojnë në detyrë 12 vjet nga data e zgjedhjes.
3- Përtëritja e Gjykatës Kushtetuese pas vitit 2001 do të bëhet sipas mbarimit të mandatit të secilit gjyqtar.
Siç shihet, ligjvënësi është pajtuar me pikëpamjen: se dispozita e Kushtetutës, neni 125/3 i saj, ka qenë dispozite kalimtare, me fuqi të përkohshme dhe si e tillë është reflektuar edhe tek ligji i lartpërmendur. Dhe për këtë arsye ka marrë përsipër për të zgjidhur njëherë e mirë këtë problem të rëndësishëm, duke u shprehur për tre “grupime” gjyqtarësh. Kështu, ai duke përcaktuar se mandati i gjyqtareve të zgjedhur në vitin 1992 mbaroi në vitin 2001 e se përtëritja e Gjykatës Kushtetuese pas vitit 2001 do të bëhet sipas mbarimit të mandatit të secilit gjyqtar, e ka konsideruar të përfunduar problemin e mandatit të tyre.
Do të ishte mirë që edhe për pikën tre të nenit të lartpërmendur të përcaktoheshin disa dispozita për procedurat që duhet të ndiqen nga organet që u nxjerrin aktin e emërimit, pra nga Presidenti dhe për mënyrën e procedimit nga Kuvendi. Por edhe kjo mangësi, sipas mendimit tim, plotësohet në mënyrë të mjaftueshme nga neni 127 i Kushtetutës, që ka parashikuar rastet përjashtimore se kur mbaron mandati i gjyqtarit kushtetues. Kjo dispozite ndryshe nga sa parashikon për organet e tjera kushtetuese, shprehet se në rast se vendi i gjyqtarit mbetet vakant, Presidenti i Republikës emëron, me pëlqimin e Kuvendit, një gjyqtar të ri, që qëndron në detyrë deri në përfundimin e mandatit të gjyqtarit të larguar.
Ligji i Gjykatës Kushtetuese këtë dispozitë e ka konkretizuar disi ndryshe në pikën 3 të nenit 9 të tij, duke përcaktuar se Presidenti i Republikës duhet ta përfundojë emërimin e gjyqtarit të ri brenda një muaji. Do të qe e nevojshme për të evituar dykuptimësinë e kësaj dispozite që i njëjti detyrim ligjor të ishte përcaktuar në mënyrë eksplicite edhe për rastin kur mbaron në mënyrë normale, të rregullt mandati i gjyqtarit. Kjo gjë, për mendimin tim, duhet te plotësohet patjetër në të ardhmen, se vetëm në atë mënyrë mund të gjenden zgjidhje rigoroze, ligjore për të parandaluar situatën komike të krijuar.
Edhe me këtë plotësim nuk mund të pretendohet se mund të kryhet ripërtëritja e saj, prandaj nëse do të konsiderohet sunduese pikëpamja se rotacioni nuk konsiderohet i përfunduar siç parashikon ligji organik i këtij institucioni, atëherë domosdo duhen përcaktuar procedura të hollësishme e të qarta për të, siç me të drejtë bëhet fjalë edhe nga znj. Aurela Anastasi në një opinion të saj.
Reagimi i prezencës së OSBE-së
Pas një periudhe 18-mujore u ndje edhe reagimi i prezencës së OSBE-së, që në raportin vjetor për Shqipërinë shprehet kundër lënies në detyrë të gjyqtarëve kushtetues që u ka mbaruar mandati i tyre. Ai e cilëson si shkelje të Kushtetutës lënien në detyrë të anëtarëve të lartpërmendur. Ai shprehet se zëvendësimi i dy të tretave të nëntë gjyqtarëve kushtetues nuk është bërë plotësisht, duke nënvizuar se pavarësisht se është interpretuar dispozita kushtetuese në lidhje me rotacionin e gjyqtarëve kushtetues, nuk janë vlerësuar si duhet orientimet e Gjykatës Kushtetuese që dy faktorët kryesorë, Parlamenti dhe Presidenti, duhet të bashkëpunojnë për përcaktimin e kritereve ligjore dhe për zgjidhjen e situatës së çuditshme që është krijuar në atë institucion.
Përfaqësuesi i lartë në Asamblenë Parlamentare nënvizoi situatën paradoksale se sipas tij, ndonëse nga njëra anë zëvendësimi i njëkohshëm i gjashtë gjyqtarëve cenon dispozitën kushtetuese sipas së cilës një e treta duhet të zëvendësohet çdo tre vjet, nga ana tjetër, situata aktuale, ku disa gjyqtarë vazhdojnë të qëndrojnë në detyrë për më shumë se një vit pas përfundimit të mandatit, cenon dispozitën kushtetuese që kufizon mandatin e tyre me 9 vjet. Sipas tij, Kuvendi duhet t’i japë përgjigje kësaj çështjeje.
Ky reagim, megjithëse shumë i vonuar, duhet vlerësuar në mënyrë serioze për t’i dhënë fund kësaj situate paradoksale shumë të dyshimtë që u “krijua” nga maxhoranca parlamentare.
Për fat të keq, edhe pas këtij reagimi të organit përkatës të vendit, Parlamenti dhe Presidenti i Republikës heshtin.
Mbi qëndrimin e Kuvendit
Në të gjithë këtë amulli rreth këtij problemi, ajo që të bën më tepër përshtypje ka të bëjë me qëndrimin që ka mbajtur Kuvendi rreth dekreteve të Presidentit të Republikës. Ky i fundit, prej vitesh, që në dekretin e ish-Presidentit të Republikës për znj. Gj. Gaba ka instaluar një praktikë që s’ka asnjë shpjegim ligjor duke mos e parë si të nevojshme për ta paraqitur për shqyrtim për në seancë plenare dekretin e Presidentit që e kishte emëruar atë si anëtare të Gjykatës Kushtetuese.
Për rastin e Gjykatës Kushtetuese, Kuvendi nuk denjoi të shqyrtonte dy dekrete të Presidentit të Republikës, por u mjaftua me kthimin e atyre në rrugë administrative nëpërmjet një shkrese. Për mendimin tonë, kjo praktikë e krijuar është antikushtetuese. Edhe procedura e “pezullimit”, aplikuar nga Kuvendi i Shqipërisë, sipas mendimit tim, ka qenë antikushtetuese. Nëse do të ishte paraparë si e nevojshme dhe e arsyeshme që të zbatohej edhe pezullimi, ajo procedurë duhej të ishte parashikuar nga vetë Kushtetuta apo nga ligji “Për organizimin dhe funksionimin e Gjykatës Kushtetuese”. E kundërta mund të thuhet se procesi i dhënies së pëlqimit nga ana e Kuvendit, pas daljes së dekretit të Presidentit të Republikës, për shkak të rëndësisë që ka dhe emergjencës që kërkohet të zgjidhë, nuk do ta pranonte as logjikisht pezullimin. Si mund të justifikohet kjo gjë, kur si rrjedhojë e atij qëndrimi arbitrar, dy organet, ndër më të rëndësishmet në shtet, Gjykata Kushtetuese dhe Gjykata e Lartë, vazhduan të funksionojnë në kundërshtim me ligjin. Më e keqja është se edhe ky akt (pezullim në kuptimin ligjor) nuk ekziston, se nuk është marrë, por vetëm është folur për të nga Kuvendi, që në të vërtetë duhet të jetë organi shembull për zbatimin e ligjit dhe të Kushtetutës. Edhe arsyetimi se pezullimi është detyrimi që lind si rrjedhojë e kërkesës të një grupi deputetësh nuk qëndron sepse nuk ka asnjë dispozitë ligjore që ta justifikojë.
Duke qenë kështu, Kuvendi duhet të ndryshojë praktikën e tij për moskalimin e çdo kandidature për shqyrtim e miratim në seancë plenare dhe, së dyti, duhet të heqë dorë nga “pezullimi” i shqyrtimit të dekreteve të Presidentit të Republikës për muaj me radhë.
Edhe Gjykata Kushtetuese, në vendimin e saj nr. 24, datë 09.06.2011, nuk solli ndonjë përgjigje rreth këtij problemi. Ajo u shpreh në mënyrë të dyshimtë se parashikimi i nenit 125/3 të Kushtetutës përbën një parim organizativ bazuar në veçoritë specifike të procesit kushtetues dhe që ka për qëllim ruajtjen në përbërje të Gjykatës Kushtetuese, të një shumice prej dy të tretave të anëtarëve në detyrë, duke bërë të mundur krijimin e një përvoje juridike të posaçme në fushën e gjykimit kushtetues. Kjo përvojë e përftuar nga Gjykata, duke qenë se ka një ndikim të drejtpërdrejtë në cilësinë e vendimmarrjes së saj, konsiderohet një vlerë e mbrojtur nga Kushtetuta. Për sa më sipër, ajo shprehet se: “Gjetja dhe zbatimi i një mekanizmi të përshtatshëm për të respektuar nenin 125/3 të Kushtetutës, është në kompetencë të ligjvënësit kushtetues”.
Sa më lart, nuk është e vështirë për t’u kuptuar se ky problem mbetet për zgjidhje deri kur të amendohet Kushtetuta. Unë mendoj se Gjykata Kushtetuese mund të arrinte në përfundime të tjera për këtë problem, sepse vetë kushtetutëbërësi, në bazë të nenit 125/3, ka autorizuar që ky problem të zgjidhet sipas procedurës së caktuar me ligj.
Qëndrimi i Presidentit të Republikës
Procesi i emërimit të anëtarit të Gjykatës Kushtetuese sipas nenit 127/3 të Kushtetutës, implikon në mënyrë të domosdoshme Presidentin e Republikës që e emëron atë me anë të dekretit, por në të njëjtën kohë edhe Kuvendin, që ka të drejtë të japë ose jo pëlqimin në lidhje me emërimin konkret. Këto momente, siç është përcaktuar në Kushtetutë, vendosen vetëm në mënyrë institucionale President-Kuvend. Në këto procedura nuk është faktor vendimmarrës për pëlqimin ose jo, komisioni përkatës. Ai mund të angazhohet për të shqyrtuar paraprakisht aktin e emërimit nga Presidenti, por s’mund të shprehet në emër të Kuvendit.
Duke qëndruar në këto hollësi, mendoj se ka lindur një konflikt kompetencash midis këtyre dy organeve shumë të rëndësishme, që tashmë është njohur nga të gjithë shqiptarët. Për këtë konflikt kompetencash duhej të reagonte së pari Presidenti i Republikës. Ai, për të qenë transparent, siç pretendoi para 18 muajsh, duhet të shprehet për njërën nga këto alternativa. Nëse është i bindur që ka vepruar drejt e brenda kompetencave të tij kushtetuese, mund të paraqiste kërkesë në Gjykatën Kushtetuese për t’u shprehur për konfliktin e kompetencave, që është i dukshëm ndërmjet institucionit që ai përfaqëson dhe Kuvendit. Por, nëse është bindur që ka vepruar në kundërshtim me dispozitat e Kushtetutës, duhet të bëjë autokritikë para opinionit publik sepse i gjithë procesi seleksionues e vendimmarrës ka dështuar e se në Gjykatën Kushtetuese ekziston një situatë paradoksale.
*Autori eshte Zv. Rektor ne Universitetin Illyria. Ish Kryetar ne Gjykaten Kushtetuese ne vitet 1998-2004.
