“Historia të rishikohet nga pushtimi otoman, te figura e Ahmet Zogut dhe e Enver Hoxhës”
Studiuesi i njohur i historisë shqiptare, Bernd Fischer, profesor dhe shef i Departamentit të Historisë në University-Fort Wayne në Indiana, në SHBA, ndërhyn në debatin për pozicionin e turqve në Ballkan dhe në Shqipëri. Sipas tij, teza se turqit ishin jo vetëm pushtues por dhe administratorë, nuk është e pabazë. Sipas tij, ajo duhet rivlerësuar. Fischer, i cili po përgatit një libër për Enver Hoxhën, shprehet se shumë figura dhe subjekte politike duhen riparë e rivlerësuar nga shkencat historike.
Zoti Fischer, si e shihni Shqipërinë pas 20 vitesh, cila është diferenca e politikanëve shqiptarë mes atyre të 1991 dhe 2011?
Sigurisht që ka ndryshime thelbësore në këta 20 vjet. Vizitën e parë e bëmë në 1988. Sa u takon politikanëve, nuk ka ndonjë ndryshim të madh, pritet ende të bëhen hapa të tjerë përpara, sa i takon shtetit të së drejtës. Nuk ka pasur shumë ndryshime sa u takon politikanëve shqiptarë. Modeli i së vjetrës sa i takon partive, mënyra se si bashkëveprojnë kryetarët e partive, tregon se Shqipëria duhet të bëjë akoma punë në këtë drejtim.
Politika shqiptare i shmanget vazhdimisht ligjit të lustracionit. Përse sipas jush kjo gjë?
Disa prej ligjeve të lustracionit që kam parë në vendet e Europës Lindore, nuk kanë qenë aq të rëndësishëm apo të dobishëm, saç duhet të ishin. Kjo është pjesë e procesit që duhet të kalojë çdo vend. Por nuk e di nëse Shqipëria është në pozicion për t’u marrë me këtë çështje. Në këtë moment, Shqipëria po merret me ngritjen e sistemeve të qëndrueshme të shtetit të së drejtës. Pa pasur një shtet efektiv të së drejtës, sigurisht ligji i lustracionit do të shpërdorohej për çështje të tjera. Sigurisht që duhet të bëhet një rivlerësim i asaj periudhe dhe duhen përcaktuar ata individë që duhet të mbajnë përgjegjësi. Ndoshta duhet të bëhet në të ardhmen.
Ju folët sot për “Raportin Jacobs”. Mund të na jepni në mënyrë të përmbledhur se çfarë përfshihet në të?
Ky është një dokument mjaft i gjerë dhe përfshirës, në 300 faqe, është shkruar nga kryetari i Misionit Amerikan në atë kohë, Jacobs, i gjerë jo vetëm si sasi, por edhe për të gjitha elementet e shoqërisë shqiptare që ai analizon, jo vetëm për regjimin e ri që po vendosej në Shqipëri, por dhe opinionin e amerikanëve rreth këtij regjimi.
Për t’u fokusuar tek historia e Shqipërisë, si një studiues i kujdesshëm i saj. Është momenti i duhur për të riparë historinë e Shqipërisë, para së gjithash figurën e Enver Hoxhës?
Absolutisht që po, dhe unë vetë jam duke e bërë këtë në vitet e ardhshme. Jam duke shkruar një libër për Enver Hoxhën, bashkë me dy bashkëpunëtorë të mi, zotin Biberaj dhe zotin Pano. Unë mendoj se rivlerësimi i historisë është mjaft i rëndësishëm, pasi vetë historia është një proces në vazhdimësi. Gjithmonë u them studentëve të mi që të mos e shohin historinë si Ungjilli apo Bibla, të dhënë dhe të shkruar njëherë e mirë. Ne që e shkruajmë historinë, shpresojmë se ajo që bëjmë është një kontribut mbi të cilin të tjerët mund të ndërtojnë diçka tjetër. Unë e kuptoj që çështja e Enver Hoxhës është akoma e vështirë për shqiptarët, por absolutisht mendoj se është koha për rivlerësimin e regjimit të tij.
Ju shikoni anë pozitive dhe negative tek figura e Enver Hoxhës?
Sigurisht që shoh, por mendoj se aspektet negative marrin përparësi ndaj atyre pozitive. Nuk mendoj se ka pikëpyetje se ai ishte një politikan mjaft ekstrem dhe përgjegjës për një numër të madh vështirësish që kaloi Shqipëria. Por thjesht duke konsideruar faktin se ai sundoi për 45 vjet, është e rëndësishme të vlerësojmë këta 45 vjet nga një këndvështrim objektiv.
Ç’anë pozitive do të vlerësonit tek figura dhe veprimtaria e Enver Hoxhës?
Mendoj se deri në njëfarë mase ai merr vlerësimin për unitetin e shqiptarëve, bashkimin e tyre, edhe pse në shumicën e rasteve kjo është bërë me detyrim. Enver Hoxha ishte një mbrojtës i egër i integritetit territorial të Shqipërisë. Por, sigurisht nëse nuk do të kishte qenë Hoxha, jam i sigurt se Shqipëria do të ishte zhvilluar shumë më shpejt dhe do të ishte më demokratike.
Ju e keni studiuar gjatë figurën e Ahmet Zogut. Mendoni se duhet të ketë një rishikim dhe për këtë figurë shumë të diskutueshme në historinë e shqiptarëve?
Absolutisht dhe mendoj se të gjitha figurat duhen rivizituar. Për shembull, unë në 1984-n kam shkruar biografinë e Ahmet Zogut. Që nga ajo kohë e deri tani, ka pasur qindra e mijëra dokumente të reja për këtë figurë dhe që janë në dispozicion, të cilat nëse përdoren në mënyrën e duhur, na e bëjnë të detyrueshme që të bëjmë një rivlerësim të kësaj figure.
Rishikimi i historisë ka të bëjë me faktet e reja që dalin dhe zbulohen apo dhe me ndryshimin e këndvështrimit të njerëzve në një periudhë të caktuar të historisë, ka të bëjë me perceptimin?
Mendoj se janë të dyja, por pa dyshim do t’u jepja mundësi fakteve dhe dokumenteve të reja, sesa perceptimit që krijohet. Mendoj që perceptimet e reja duhet të mbështeten mbi dokumentet dhe faktet e reja konkrete dhe jo nga ndryshimi i qasjeve politike.
Roli i Ballit Kombëtar dhe Legalitetit gjatë Luftës së Dytë Botërore diskutohet gjatë në këto 20 vjet të periudhës postkomuniste. Shikoni dhe aty një hapësirë për rishikime të fakteve dhe pozicioneve?
Diçka që unë kam mësuar gjatë kohës që kam studiuar për Ballin Kombëtar, është fakti që kjo ishte një organizatë shumë e shpërndarë. Kjo përfshinte pa dyshim individë të lidhur mirë me Perëndimin, kryesisht me britanikët, por përfshinte dhe individë që ishin të gatshëm të bashkëpunonin me pushtuesin e huaj, kështu që mendoj se përqasja më e drejtë për ta studiuar Ballin Kombëtar, është të merremi dhe të shikojmë ngushtazi individët dhe ato grupe që këta individë formuan rreth vetes, sesa ta shohim Ballin Kombëtar si një formacion unik. Duke e përforcuar këtë ide, Jakobs në raportin e tij thekson se gjatë udhëtimit të tij në Jug të Shqipërisë në qershor ‘45, ai i dha mundësi të fliste me shumë njerëz që ishin shumë të hidhur me BK, për shkak të grupeve në Jug që kishin bashkëpunuar me gjermanët. Dihet se Shqipëria e Jugut pati shkatërrime të mëdha nga Lufta dhe njerëzit me të cilët foli Jacobs, e vunë gishtin tek gjermanët dhe tek BK.
Ditët e fundit ka pasur teza nga një ministër turk, sipas të cilit turqit në Ballkan dhe në Shqipëri nuk ishin pushtues, por administratorë. Si i konsideroni këto teza?
E kam ndjekur këtë debat dhe mendoj se ka arsye të mira për ta rivlerësuar këtë pjesë të historisë. Nuk mendoj se ka një kontradiktë mes termave pushtues dhe administrues, në fillim je pushtues, pastaj bëhesh administrator. Shumë vende në Ballkan, që u bënë subjekt i pushtimit otoman, panë një lloj shkalle zhvillimi edhe për qytetarin e mesëm. Kjo duhet rivlerësuar. Mendoj se është më e rëndësishme ta shikojnë rolin e pushtimit otoman, pasi përqasja që literaturat serbe kanë ndaj tij, është shumë më negative se në çdo vend tjetër.
Ndoshta se ata kanë qenë më fanatikë ndaj fesë së krishterë sesa shqiptarët, që nuk e kanë pasur me sa duket çështje të identitetit kombëtar?
Është një mundësi. Sepse krishterimi në nacionalizimin serb ka një rol shumë më të fortë, sesa roli që luan feja në Shqipëri.
Politika shqiptare aktuale kalon nga një ngërç në një krizë politike. Mendoni se kjo sjellje ka lidhje me prejardhjen e saj nga një sistem i mbyllur komunist 50-vjeçar?
Mendoj se ka lidhje, por mbi të gjitha e shoh si një fatkeqësi. Në përfundim të kësaj, janë shqiptarët që e vuajnë, por për t’iu përgjigjur pyetjes suaj, pa dyshim që shoh një lloj vazhdimësie. PPSH dhe Enver Hoxha i konsideronte ata që kishin kundërshtimin më të vogël si tradhtarë dhe, aktualisht, të dyja partitë e shohin njëra-tjetrën në të njëjtën mënyrë. Siç na e ka paraqitur zoti Misha më parë, ndoshta nuk është më aq e arsyeshme që t’ua hedhim të gjithë fajin komunistëve. Vendi duhet të shohë para dhe s’mund të kemi asnjë ecje përpara dhe përparim, nëse dy partitë nuk do të arrijnë të bashkëpunojnë mes tyre.
ARISTIR LUMEZI
© Panorama.al
