ILIR KALEMAJ
Komplikueshmëria e situatës ekonomike në Eurozonë, por jo vetëm, bën që recesioni ku është zhytur blloku i vendeve europiane të mos jetë thjesht ciklik, por më tepër ngjan sistemik, ku krizës nuk po i duket fundi. Jo vetëm kaq, por duket se çdo ditë vijnë lajme që vetëm e thellojnë atë, duke bërë që parashikimet, deri dje apokaliptike, të duken sot si aspak të ekzagjeruara. Me fjalë të tjera, duket se kriza është më tepër krizë e sistemit, sesa krizë e përmasave të lokalizuara, fjala bie krizë buxhetore, konsumatore apo thjesht krizë borxhesh. Në fakt është një ndërthurje e të gjithë elementëve të mësipërm, e cila ka tronditur tregjet, ka lëkundur besimin e investitorëve dhe ka rrudhur kërkesën, shoqëruar me inflacion jo të vogël, çka të kujton stagflacionin e viteve ‘70-të në vendet perëndimore, ku rritja e menjëhershme e papunësisë dhe inflacionit çoi në ri-konsiderimin e kejniazizmit si një mjet efikas për rritjen ekonomike, duke stimuluar kërkesën agregate. Rikthimi i neoliberalëve me monetaristët e Shkollës së Çikagos dhe idetë e tyre, që zhvendosnin prioritetet nga luftimi i papunësisë drejt kontrollit të inflacionit si një përgjegjësi kryesore e shtetit, e cila nxitej nëpërmjet politikave deregullatore dhe uljes së taksave, u duk si ilaçi i duhur për të arritur nxitjen ekonomike, duke ulur njëkohësisht papunësinë nëpërmjet zgjerimit dhe fuqizimit të sektorit privat dhe fuqinë blerëse.
Por rritja, në vend të uljes së deficitit buxhetor, shoqëruar me borxh më të madh që lanë Theçeri në Angli dhe Regani në SHBA, si manifestimet empirike më të mira të kësaj qasjeje, bënë që dhe konfidenca dhe entuziazmi për ndjekjen apriori të modeleve të caktuara teorike të rrudhej dukshëm. Ndërsa kejniazizmi u tejkalua, edhe si rrjedhojë e globalizimit e rritjes së ndërveprimit të ekonomive lokale dhe kombëtare në shkallë botërore, ideja e derregullimit maksimalist të tregut dhe mungesës së institucioneve kontrolluese, veçanërisht në tregjet financiare globale, bënë që edhe ish-spekulatorë të famshëm, të kalibrit të Sorosit që kishin fituar shuma të jashtëzakonshme si pasojë e të çarave të sistemit, të rikthenin vëmendjen gjithnjë e më tepër drejt nevojës për parandalimin e spekulimeve masive dhe mbrojtjes nëpërmjet institucioneve të besueshme në nivel ndërkombëtar. Disa madje shkuan aq larg, sa të propozonin taksa të veçanta për transaksionet, si taksa “Tobin”, që quhet kështu për nder të propozuesit të saj, laureatit të Nobelit, James Tobin, që avokatoi për këtë lloj takse për shkëmbimet e parave kur bëheshin brenda një kohe të shkurtër, pikërisht për të parandaluar kësisoj spekulimesh.
Kriza e re ka një sërë simptomash dhe shkaqesh. Duke filluar nga një rritje e kufizuar vjetore e ekonomive të vendeve të zhvilluara tashmë prej më shumë se një dekade, e cila ka si shkaqe kryesore problemin demografik (popullsi në plakje, sistem problematik sigurimesh shoqërore), konkurrencë gjithnjë e më të madhe nga vendet në zhvillim (veçanërisht nga vendet e BRIK, apo ‘tigrat’ e Azisë, dhe ekonomi të tjera të reja dhe dinamike) e kështu me radhë. Gjithashtu portofoli në rritje i kredive të këqija, mungesa e kapitalizimit, përfitimi i shumave marramendëse nga bankierët dhe drejtuesit e korporatave, që çoi në thellimin e hendekut dhe polarizimit shoqëror, rënia e kërkesës agregate, rritja e papunësisë, shtimi i varfërisë, shtimi i borxheve kombëtare dhe me radhë, çuan në një kolaps të sistemit, gjë e cila u shumëfishua në nivel global për shkak të ndërvarësisë së ekonomive në këtë epokë të globalizmit.
Kriza e besimit, abuzimet me shifrat dhe mungesa e transparencës, thyerja e rregullave të përbashkëta në veçanti për sa i përket disiplinës fiskale, akumulimi i borxheve përtej çdo shkalle aftësie kthyese etj., bënë që kjo krizë të jepte efektet e saj më të forta në BE, sidomos në vendet e eurozonës (pra 17 nga 27 syresh), ku vende si Greqia, Portugalia, Italia, Qipro por edhe Belgjika, Hungaria, Irlanda apo Spanja rrezikojnë më tepër se të tjerat. Në fakt, askush nuk duket imun prej krizës, dhe sinjali i fundit i ndryshimit të koeficientit të besueshmërisë për pesë vende të BE-së nga ato më të sigurtat, përfshirë Francën, duket se ka lëkundur akoma më tej tregjet. Binomi Merkozi duket se nuk po koordinon as mjaftueshëm, as besueshëm, as në sinkroni të plotë për të rikthyer qetësinë, tashmë që kërkesa është tkurrur, paniku përhapet me shpejtësi dhe në kohë reale, investimeve u mungon siguria dhe qeveritë janë të dobëta, për të mos thënë të pafuqishme për t‘i bërë ballë tsunamit të një krize sa sistemike, aq edhe endemike dhe me fund që nuk po shihet. Në fakt, kjo lloj krize duket se nuk mund të zgjidhet as me politika kombëtare të kufizuara, as me ndërhyrje të pjesshme që tentojnë të merren me simptomat duke anashkaluar shkaqet, dhe as me veprime të paqarta që synojnë të rishikojnë traktatet e BE-së, por duke dhënë një trajektore të qartë dhe bindëse se drita në fund të tunelit ekziston dhe mund të arrihet atje.
Vetëm një aksion i qartë, i bindshëm, që kombinon guximshëm recetat ekonomike me zgjidhjet e duhura politike, duke filluar me idenë pezull të thellimit federalist të vetë BE-së, ndërkohë që vazhdon dhe zgjerimi paralel, ku të forcohen rregullat brenda dhe zbatueshmëria e tyre, janë parakusht për çdo lloj nisme serioze për t‘iu përgjigjur kësaj krize, por edhe paraprirë zhvillimeve të ngjashme në të ardhmen. Defektet sistemike që datojnë që nga koha e krijimit të monedhës së përbashkët dhe eurozonës, siç vuri në dukje dhe Delors pak ditë më parë, por edhe mungesat e mëdha që po mundohet t‘u jepen zgjidhje selektive dhe modeste si fondi i shpëtimit (EFSF), duhen koordinuar patjetër me masat e tjera të propozuara me gjysmë zëri si eurobondet e garantuara nga Banka Qendrore Europiane, një ministri financash e përbashkët dhe paketa ndihmëse komunitare për secilin vend, që veçmas apo në grup, rrezikon falimentimin. Problemet financiare dhe kriza e tregjeve është para së gjithash krizë besimi dhe një Europë e bashkuar që funksionon si një bashkim politik i trupëzuar në një organizëm të vetëm, me një fizionomi dhe filozofi të qartë, ka gjasat më të mëdha t‘u rikthejë besimin investitorëve dhe të shmangë çdo formë kolapsi të padëshirueshëm.
