Intervista e parë e shkrimtares pas botimit të librit “Kohë e pamjaftueshme”
Rrëfimi i plotë i gruas së Ismail Kadaresë. Të gjitha detajet mbi librin e kujtimeve… nevoja dhe detyrimi për ta shkruar, dhe reagimet e ndryshme të lexuesve; këndvështrimi i gruas mbi bashkëjetesën e pazakonshme dhe ngjarjet e veçanta që e kanë shenjuar atë; takimet me të mëdhenjtë e letrave botërore dhe pengjet për shkrimtarët që nuk i ka takuar; rreth shkrimtares, pasionit për të shkruar, laboratorit të krijimit dhe lidhjes së fuqishme të saj me “Kohë e pamjaftueshme”…
Nuk e kisha menduar se emocionet do ta tradhtonin. Nuk ishte hera e parë që një libër i saj vlerësohej me çmim, ndaj dhe natyrshëm besoja se do ta konsideronte njërin prej tyre. Ndaj dhe ia ndiqja me befasi dridhjen e duarve dhe lëngëzimin e syve tek merrte çmimin e Panairit të fundit të librit në Tiranë. “Kohë e pamjaftueshme”, me sa duket qenkësh tjetër gjë për autoren e tij, krahasuar me librat e deritanishëm.
Në fakt, tjetër gjë duhet të ketë qenë qysh në çastin e parë, këtu e mbi 15 vite të shkuara, kur u ul para faqes së bardhë të librit që kishte ndër mend të shkruante, e mbushur sakaq, nga një jetë e tërë në krah të Kadaresë, gati për t’u zbrazur. Tjetër gjë duhet të ketë qenë, pa dyshim, përderisa për herë të parë para një flete të bardhë nuk do të ishte thjesht shkrimtarja që i dorëzohet joshjes së brendshme për të shkruar dhe lojërave të fantazisë, pa të cilat vështirë të konceptohet krijimi. Për herë të parë do ta pranonte shkrimtaren thjesht t’i rrinte përskaj për ta ndihmuar në lojën ëmbëlane të lëvrimit të fjalës, por assesi nuk do ta lejonte ta merrte përdore nëpër labirinte të errëta procesi krijues. Sepse do të shkruante një biografi. Biografinë e të shoqit dhe të sajën pa dyshim. Për herë të parë. Dhe ishte ndryshe, ishte tjetër gjë.
Por, me gjasë, s’duhet ta kish parashikuar lidhjen e fortë me këtë libër, e aq më pak ndjesitë që do të provonte pas daljes së tij, ku do të ndihej e pështjelluar nga përzierja e çudisë për keqkuptimet me shijen e mirë që lë gjithnjë vlerësimi. Së paku, jo qysh në çastin e parë. Gjithsesi, në këtë ndërkohë, shijoi procesin, shoqëruar me efektin terapeutik të rrëfimit të vetvetes… Në fund, duke u përpjekur të kontrollojë disi emocionet, mori dhe çmimin e panairit. Keqkuptimet i hodhi pas. E tash, ndërsa gjithçka i përket të shkuarës, ndien se sa e fortë ishte lidhja, aq e vështirë është shkëputja nga “Kohë e pamjaftueshme”… sepse bëhet fjalë për tjetër gjë.
Më hollësisht, pak muaj pas daljes së librit, dhe zhurmës së madhe që shkaktoi, Helena Kadare rrëfen në intervistën e saj të parë…
-Gruaja e një njeriu të famshëm që shkruan kujtimet e një jete në krah të tij: A e kishit menduar gjithnjë duke e pritur mbërritjen e çastit kur do të uleshit para letrës së bardhë?
Mendja të shkon vetvetiu te një gjë e tillë. Sot, si asnjëherë tjetër, botohen libra kujtimesh për njerëzit e shquar. Një pjesë, për të mos thënë pjesa më e madhe, shkruhen nga gratë. Shpeshherë, kur më qëllonte të lexoja një libër të tillë, e vija veten në rolin e autores. Dhe gjithnjë me pyetjen: do të kisha mundur t’i shkruaja këto, po të isha në vendin e saj? Kështu që mund të them se ideja për një libër kujtimesh, qoftë dhe jo shumë konkrete, ishte ndërkaq brenda meje.
-A jeni nxitur, mes të tjerave, tek mendonit idenë e librit të kujtimeve, nga pazakonshmëria e jetës suaj? Ndryshe e thënë, a do ta kishit shkruar librin nëse jeta që keni bërë do të ishte e përfshirë në kornizat tipike të kohës në të cilën është zhvilluar?
Askush nuk mund ta dijë me saktësi këtë gjë. Ka libra kujtimesh edhe për jetë njerëzish që, në pamje të parë, duken të zakonshme. Megjithatë, besoj, se ajo që ju e quajtët «të pazakonshme», ka qenë një shtysë në rastin tim.
Normalisht jeta e secilit është e shtrenjtë për veten e vet. Shumë njerëz kanë dëshirë të lënë kujtimet e tyre. Por duhet pranuar se njerëzit e njohur, për arsye që merren me mend, krijojnë më shumë kuriozitet. Është kënaqësi të dëshmosh për ta (sidomos kur shtysën e të shkruarit e ke të lehtë brenda vetes), por nga ana tjetër është edhe një farë detyrimi.
-A mundet në fakt që autori i një vepre të pazakonshme të kishte jetuar një jetë të zakonshme? Si e përfytyroni? Cili është gjykimi juaj?
Në qoftë se dikush krijon një vepër të pazakonshme, gjithmonë ka diçka të pazakonshme edhe në jetën e tij. Është tjetër punë nëse kjo «e pazakonshme» bie në sy, apo është më shumë e brendshme e tij.
Kjo e fundit, pra e pazakonta që nuk bie në sy, ka të bëjë me botën e brendshme, mendimet, ëndërrimet. Përderisa të gjitha këto ushqejnë një vepër që konsiderohet e pasur, pa asnjë dyshim, krijuesit janë të ngarkuar vetë me pasuri. Një pjesë e kësaj pasurie zë vend, pasqyrohet në veprën e shkruar, por duhet thënë se një pjesë tjetër, ndoshta më e madhja, mbetet jashtë. Për të dhënë një shembull fare të përditshëm: më kujtohet se po ndiqnim një emision televiziv për «çështjen e mbytjes së Titanikut». Në të flitej për këndvështrime të ndryshme të shpjegimit të ngjarjes dhe Ismaili befas më tha: sikur të ekzistonte një këndvështrim krejtësisht i jashtëm, ta zëmë i ajsbergut, si të thuash, mbytësit (vrasësit). Kohë më vonë, duke hedhur në kompjuter dorëshkrimin e librit të tij «Lulet e ftohta të marsit», gjeta aty këtë motiv. Bashkë me habinë mendova: sa të tilla humbin pa lënë gjurmë.
-Kur bëhet fjalë për një libër kujtimesh, sinqeriteti është një vlerë e patjetërsueshme. Por duhet të jetë e vështirë marrja e vendimit… (apo jo?). Nëpër ç’rrugë ecët deri në marrjen e vendimit?
Pa më të voglin dyshim, sinqeriteti është i patjetërsueshëm. Kujtimet pa të vërtetën do të ishin, për mendimin tim, pa asnjë vlerë. Nga ana tjetër, duhet thënë se kujtimet janë gjithmonë subjektive, të përzgjedhura, me fjalë të tjera nuk mund të ketë kujtime të plota gjer në fund. Brenda një jete ka aq shumë gjëra, për të cilat, mendoj, s’ka ndonjë arsye të kujtohen. Kështu që nuk mund të ketë as të vërtetë absolute në to.
-Të qenit publikisht i sinqertë, siç besoj, është tipar njerëzish të mëdhenj, të cilët dinë të qëndrojnë MBI… A e menduat ju kështu kryekreje? A vijoni ta mendoni ende edhe pas reagimit të një pjese të lexuesve shqiptarë? Si konkluzion: “Të jesh apo të mos jesh… i sinqertë”, cila është çështja?
Në rastin e shkrimit të kujtimeve, po erdhi puna që të pyesësh veten: duhet apo s’duhet të jesh e sinqertë, atëherë është më mirë të heqësh dorë prej tyre. Vijoj të mendoj kështu edhe pas reagimit të një pjese të lexuesve, siç e vini ju në dukje, sepse kam bindjen që pas një leximi të mirëfilltë, pra kur ta lexojnë përnjëmend librin, nuk kanë për të mbetur kurrsesi në të njëjtin perceptim. Siç edhe ka ndodhur realisht me lexuesit e vërtetë.
-Shumë libra biografikë apo autobiografikë në momentin e daljes në dritë ndodh të ballafaqohen me një reagim të “paparashikuar” të lexuesve. Edhe pse krahasimi çalon, siç gjithnjë krahasimet çalojnë, më vjen ndër mend reagimi i lexuesve ndaj librit autobiografik të Gynter Grasit, të cilët arritën deri aty sa i kërkuan shkrimtarit të dorëzonte Nobelin… (shkak sinqeriteti)… A jeni gjendur ju e befasuar nga reagimi i një pjese lexuesish ndaj librit tuaj (shkak sinqeriteti)?
Së pari desha të them se «reagimi i paparashikuar», ose më saktë, keqkuptimi që u krijua fillimisht me librin, nuk erdhi prej lexuesve, por nga disa media që, pa e lexuar fare atë, e paraqitën përpara publikut në një mënyrë të pasaktë, pra të deformuar. Më pas, kur libri u lexua, kam pasur prej lexuesve dhe prej shtypit serioz një mirëkuptim të plotë. Është kuptuar qartë se «pjesa rozë e librit» nuk përbën as një për qind të tij. Të tjera gjëra tërhoqën vëmendjen e tyre, siç e pashë nga shumë e shumë mesazhe përgëzimi, që më erdhën prej tyre dhe që më prekën jashtëzakonisht shumë. Reagimet që përmendni ju, më kanë bërë përshtypje, ngaqë këto leksione për moralin vinin disa herë nga njerëz që nuk shquheshin për ndonjë moral kushedi se çfarë.
-”Idhujt s’duhen prekur, prarimi i tyre të mbetet në duar” kam lexuar diku. E megjithatë joshja për t’i prekur idhujt është e parezistueshme…
Ky është një diskutim i njohur për njerëzit me dhunti të veçanta, pra ata që quhen të shquar.
Mendimet ndahen në këtë pikë. Disa e quajnë normale që këta njerëz të çmohen, madje të adhurohen (unë bëj pjesë ndër ta), kurse të tjerët, në emër të barazitizmit ngulin këmbë se ata janë si gjithë të tjerët. Personalisht jam e bindur se njerëzit me zotësi të veçanta, ata që krijojnë diçka që të tjerët nuk e bëjnë dot, sidomos krijuesit e vlerave shpirtërore, në çdo kohë janë çmuar e do të çmohen. Mendoj se vlera të rëndësishme nuk mund të krijohen nga njerëz të parëndësishëm. Duke qenë të tillë, pra veçan të tjerëve, ata janë më interesantë, vizioni i tyre i botës, stili i të menduarit e gjithçka tjetër është i një niveli që i përshtatet asaj që krijojnë. Kështu që vetvetiu janë tërheqës, zgjojnë kureshtje, ngjallin admirim. Mendoj se s’ka kurrfarë të keqe në këtë fenomen që, tek e fundit, është botëror.
-A ka vend për krahasim (dallime) mes lexuesve shqiptarë dhe atyre francezë të të njëjtit libër?
Ka gjithmonë dallime midis lexuesve të vendeve të ndryshme e të kohërave të ndryshme. Për librat me kujtime si ky që po flasim, lexuesi i vendit tënd është, pa dyshim, më i ndryshëm për vetë faktin se një pjesë të sfondit të jetës që përshkruhet ai e ka jetuar dhe e njeh më mirë nga ç’e njeh lexuesi i huaj. Po kjo s’do të thotë aspak se lexuesi i vendeve të largëta, ta zëmë ai finlandez apo kinez, për të marrë vetëm dy shembuj, që njihet me veprën e I.Kadaresë, nuk ka interes të dijë më shumë për autorin dhe vendin ku ai ka lindur dhe ku ka jetuar. Në rastin e letërsisë, mendoj se kryesorja nuk është njohja. Njohjen e një populli apo një vendi lexuesi i huaj mund ta bëjë edhe me anë të historisë. Në letërsi çmohet në radhë të parë niveli artistik. Është ai që hap rrugën për gjithë të tjerat.
-Ju thoni në parathënie se libri “Kohë e pamjaftueshme” nuk do të ishte shkruar pa marrë miratimin e Kadaresë. Me sa duket, ishte në dorën e tij ekzistenca e këtij libri. Por, i shkruar kësisoj si libër kujtimesh… A ju ka shkuar ndër mend që kjo histori të ishte pjesë-pjesë tharmi i disa veprave letrare (fiction), autore e të cilëve do të ishit ju?
Nuk mendoj se duke shkruar këtë libër, kam humbur shansin për të shkruar disa vepra të tjera, novela apo romane. Asnjëra prej tyre nuk besoj se do të më jepte kënaqësinë shpirtërore që kam përjetuar gjatë gjithë kohës që merresha me këto kujtime. Ndaj dhe ndihem plotësisht e qetë dhe pa mëdyshje në ndërgjegjen time.
-Le të qëndrojmë për pak te procesi i këtij libri: Tek shkruanit, në ç’masë u jeni referuar ditarëve, blloqeve të shënimeve (që siç thoni i mbani gjithnjë në çantë)? Ndryshe e thënë, janë shënimet që ju kanë ndihmuar për procesin retrospektiv apo ju kohën që ka shkuar e keni parë dhe gjykuar nga këndvështrimi i sotëm?
Natyrisht që ditarët, letrat dhe shënimet marrin vlerë të dyfishtë në raste të tilla. Nuk janë vetëm faktet që riprodhohen prej tyre, por është një atmosferë e tërë që ringjallet. Letrat dhe sidomos ditarët që kam mbajtur në gjimnaz, kanë një shije të veçantë, që nuk mund të riprodhohej më vonë aq saktësisht.
Të gjitha temat e librit i kam nxjerrë kryesisht nga shënimet e letrat e mia. Po ka edhe letra të Ismailit të shkruara në kohë të ndryshme. Nga letrat e tij, më kuriozet janë ato të shkruara prej Parisit. Prej tyre kuptohet më mirë se nga çdo kujtim i mëvonshëm gjendja shpirtërore e njeriut që gjendet përkohësisht në një botë me ligje të tjera. Nga stili i tyre kuptohen gjithashtu marrëdhëniet e tij me miqtë ose kolegët francezë, si e ndiente veten midis tyre, nga ç’këndvështrim e shikonte dhe e komentonte botën parisiene. Këto letra i dërgonte nëpërmjet njerëzish të sigurt, asnjëherë me postë, vetëkuptohet. Prandaj ato janë të lira dhe pa kujdes.
-A kishte ndryshuar qasja juaj ndaj kujtimeve më të largëta apo më të afërta, në vitet që shkruanit librin?
Më duket se po. Një pjesë e kujtimeve zbehen me kalimin e viteve, por me një pjesë ndodh e kundërta, gjallërohen më fort. Prandaj dhe koha kur shkruhen kujtimet ka shumë rëndësi. Për këtë libër shpresoj se kam gjetur kohën e përshtatshme.
-Le të kthehemi në fillim të librit tuaj: ju, një vajzë e re e dhënë pas letërsisë dhe njerëzve të saj. Por me sa duket, thjesht dhe vetëm shkrimtari tek një njeri nuk mjaftonte për t’ju joshur (apo jo?). Cili ishte ai detaj përtej letërsisë apo emrit të shkrimtarit që ju e kërkonit dhe e gjetët te Kadareja?
Konstatimi juaj është i saktë. Nuk mjafton vetëm të qenët shkrimtar apo vetëm letërsia, për t’u tërhequr prej dikujt. Isha vërtet shumë e apasionuar pas letërsisë, por jo aq naive sa të hutohesha nga prania e shkrimtarëve. Në aktivitetet kulturore, të shpeshta në atë kohë, rasti e kishte sjellë të njihja disa shkrimtarë e sidomos poetë të rinj. Siç ndodhte me shumë vajza, isha mësuar të dëgjoja komplimente, madje ndonjëri prej tyre më kishte kushtuar edhe vjersha.
Njohja me Ismailin ishte tjetër gjë. Ai sapo ishte kthyer nga jashtë dhe ishte i ndryshëm jo vetëm në të shkruar. Që në minutat e para të njohjes, të cilën e kam përshkruar me hollësi në këto kujtime, ndihej që ai ishte i papritur, do të thosha, shqetësues dhe i rrezikshëm, në kuptimin më të mirë të kësaj fjale. Si pa gjë të keq, sapo më dha numrin e telefonit, më ftoi në shtëpi, mu në sytë e kushëririt tim, në një mënyrë që më bëri të skuqem e të tronditem. Në një rast tjetër, kjo mënyrë direkte do të merrej prej kujtdo si një sjellje krejt e pahijshme, por atë nuk e dëmtonte kjo ngaqë njihej si poet. Vetë ai ishte i ndërgjegjshëm për këtë, dukej menjëherë që ishte natyrë dominuese, por as kjo nuk e dëmtonte, së paku në sytë e mi.
-Të qenët i pakornizuar sipas modelit të kohës, përveçse ju joshte, nuk ju trembte?
Jo, nuk më trembte. Një nga arsyet e kësaj besoj se ka qenë fakti që natyra jo e lehtë e Ismailit, ajo që quhet hija e njeriut, shoqërohej shpesh me shpërfillje, me humor ose me mosmarrje seriozisht prej tij të atyre «kornizave» për të cilat më pyesni. Unë vetë, edhe pse në pamje të jashtme e «bindur» për sytë e familjes sime, nuk prisja veç rastin të bëja të kundërtën e atyre gjërave që më këshillonin. Sepse qysh gjimnaziste isha shumë e prirë për të qenë në anën e pjesës që thyente «kornizën». Ndërkaq, mënyra se si sillej Ismaili kishte një efekt çlirues edhe për mua. Shumë më vonë më ka habitur se si edhe në letrat që dërgonte nga Parisi, vihej re i njëjti qëndrim ndaj mjedisit.
Në libër kam përshkruar për shembull, ditën e parë kur ai më ka ftuar për drekë në shtëpinë e tij. Ka qenë e diel dhe papritur tha: a nuk rri për drekë? Sigurisht që u emocionova, sepse ishte hera e parë që do të gjendesha midis familjes së tij: nënës, babait, vëllait, motrës. Por ai, me diçka që tha, ma hoqi në çast gjithë stresin. Përmendi fjalët «teatër absurd», dhe ajo që tha kishte të bënte me çka më kishte treguar më parë për zakonet e çuditshme të shtëpisë gjirokastrite. Pa zënë vend në tryezë dhe pa iu drejtuar njeriu, tha: kjo është një shoqja ime, e kam ftuar për drekë.
Kaq ishte informacioni dhe aty u binda se te Kadarenjtë flitej pak dhe s’kishte nevojë për hollësira.
-Shumëçka ndryshe në rrjedhën e jetës suaj të përbashkët… Si e përjetonit diferencën në shoqërinë konservatore të kohës?
Nuk e kam ndier këtë diferencë që thoni. Me sa duket, shkaku kryesor ishte pavarësia e plotë që kishte Ismaili nga familja dhe fisi. Ai nuk ndikohej fare prej tyre dhe, mendoj, këtë gjë ma ngjiti edhe mua. Njerëzit e mi më thoshin shpesh: që kur je njohur me atë njeri, nuk je më ajo e para.
Sigurisht që një ndikim i tillë për ta ishte negativ.
-Çfarë më shfaqej si një lajtmotiv tek lexoja librin “Kohë e pamjaftueshme”, ishte një lloj konkluzioni (i artikuluar edhe më sipër), sipas të cilit: me sa duket një letërsi e pazakontë është pjellë e një jete të pazakontë njerëzish të pazakonshëm… E ndodhur në një atmosferë të tillë si pasojë e të qenët në krah të një njeriu të tillë, a keni pasur çaste rebelimi, lodhje nga emocionet ekstreme që mund të nxisin ndonjë dëshirë për jetë të qetë, drejtvizore?
Kjo që thoni, është e natyrshme. Sigurisht që çdo gjë e pazakontë kërkon edhe një mendje të tillë. Për krijuesit është bërë zakon të thuhet: njeri është edhe ai, si gjithë të tjerët. Kjo është e vërtetë, por po aq është e vërtetë se ka një gjë që këta njerëz e kanë ndryshe nga shumë të tjerë: mendimin, mendjen. Dhe kjo nuk është e paktë. Prej saj rrjedhin shumë gjëra në jetë. Ato janë interesante, tërheqëse. Mund të jenë disa herë shqetësuese, por sidoqoftë, edhe në këto raste prapë janë tërheqëse. Edhe pse shpesh qëllonte të ndihesha e superngarkuar nga shumë tensione, edhe pse emocionet, negative apo pozitive, me të cilat ishte e mbështjellë jeta jonë, disa herë bëheshin të papërballueshme, prapë, për çudi, asnjëherë nuk kam menduar për një jetë «drejtvizore», siç e quajtët ju. Në fakt, më e padurueshme, më shtypëse dhe pa interes më është dukur kjo e dyta. Ndaj, besoj, s’më ka lënë kurrë, asnjëherë, joshja për të parën.
-Ka një tipar të shkrimtarit, por edhe të njeriut Kadare që ju e përmendni edhe në libër- vetironia (dhe ironia pa dyshim). I mundimshëm apo joshës ballafaqimi me një tipar të tillë të njeriut me të cilin bashkëjetohet?
Ka një mendim se ironia dhe vetironia, sidomos në letërsi, janë pasuruese. Pa ironinë dhe groteskun është e vështirë të kuptohet vepra e tij. Mendohet, nga sa kam lexuar, se këto tipare e mbrojnë vetvetiu shkrimtarin që punon dhe jeton në një vend totalitar. Ato të mbrojnë nga entuziazmi, nga retorika, do të thosha.
Ndërsa në librat e tij ka shumë ironi dhe sarkazëm të hidhur, në jetë nuk është i tillë. Ka një humor që unë personalisht do ta quaja të shëndetshëm, siç është humori që njeriu bën me veten apo me njerëzit që i do. Atij, për shembull, i pëlqente të bënte humor me nënën e vet, që shquhej për naivitetin e saj. Ose me miqtë e ngushtë. Kjo cilësi e tij më ka bërë të qesh edhe kur ka qenë e tepruar.
-Nuk mund të mos i përmendim: Gratë “rivale”, edhe pse tangjente në lidhje me thelbin e librit tuaj, tërhoqën veçanërisht vëmendjen e lexuesit dhe nxitën hamendësimet për t’i identifikuar. Cila ishte arsyeja që ju vendosët t’i kishit të pranishme në libër?
Mendoj se s’është nevoja të nënvizoj këtu se vëmendja për to e kapërcente dukshëm vendin që ato kanë zënë në kujtimet. Ndaj unë s’po merrem me këtë. Sepse, siç e keni parë vetë, nuk ka në këtë libër as tradhti, as skandale e as ndonjë histori serioze, për të cilat do ia vlente të ndalesha më gjatë. Unë mendoj se aty lexuesi gjen acarime të rastit, dyshime, hamendësime, gjëra që unë besoj se janë të pashmangshme në jetën e një çifti. Ne u martuam shumë të rinj dhe ajo pjesë «rozë» e kujtimeve ishte pjesë e atmosferës të viteve ‘60-‘70. Në atë kohë kishte shumë darka, vallëzime, njohje të papritura. Një poet i ri i njohur si Ismaili kishte shumë mundësi dhe ishte e natyrshme që unë, që sapo kisha hyrë në një atmosferë të tillë, të shqetësohesha.
-Me sa duket, dikur arritët në përfundimin se bëhej fjalë thjesht për ngjyra të sfondit që nuk cenonin thelbin. Ky është rezultat i maturimit të marrëdhënies… i pjekjes psikologjike…?
Është rezultat i kësaj që thoni ju, por në radhë të parë i përvojës. Është një gjë, të cilën njeriu e mëson natyrshëm. Në jetën e një çifti, ftohja e partnerit ndihet, ashtu siç ndihet edhe vazhdimësia e lidhjes. As njëra, as tjetra nuk mbulohen dot. Në rastin e parë ndihet prej të dyve varfërimi i pashmangshëm i raportit, që është duke marrë rrokullimën, në të dytin, ka një sinjal shumë të dukshëm: sa më shumë kalojnë vitet, aq më tepër bëhet e domosdoshme prania e tjetrit, në të gjithë fushat e jetës pa përjashtim.
vijon…
ARTA MARKU
