Shkrimtari i njohur flet per marreveshjen PD-PS: Opozita t’ia jape doren maxhorances, por jo t’ia puthë.
“Politikanët duhet të jenë si kalorësit që i jepnin dorën njëri-tjetrit edhe para ndeshjes”.
Shkrimtari: Pres që Rama të ma dërgojë “Kurban”-in me autograf.
Marrëveshja mes PD dhe PS duket se ka sjellë efektet e para. Dritëroin e gjeta shumë më të qetë se një muaj më parë, kur atij i festonin bujshëm 80-vjetorin e lindjes, ndërsa ndjehej sikletshëm nga ftesat që i vinin sa nga pushteti dhe sa nga opozita për ceremonitë festive. Shkrimtari i njohur nuk refuzon të flasim që në fillim për politikën, e cila sipas tij hyri në rrugën e saj të dialogut dhe bashkëpunimit. “Unë them pra se kjo marrëveshje është reale, por me pak shtytje nga të huajt”, shprehet Dritëroi. Shkrimtari i njohur është nga të paktat figura të njohura që kanë kërkuar në mënyrë të përsëritur ulje në tryezën e dialogut, heqje dorë nga bojkoti dhe gjuha e rrugës, por jo gjithnjë këto qëndrime janë kuptuar nga socialistët. “Unë jam një socialist i pandreqshëm. Nëse kam kritikuar, kjo nuk do të thotë se në ato momente jam më pak socialist se të tjerët”, shprehet Dritëroi, duke iu përgjigjur në këtë mënyrë kritikave që u ngritën ndaj tij në atë kohë. Duke e parë politikën si vendin e dialogut, Dritëroi u kërkon politikanëve të sillen si kalorës, t’i japin dorën njëri-tjetrit dhe të mos përdorin fjalë rruge. Duke folur për fushën e tij të preferuar, letërsinë, shkrimtari i njohur e cilëson panairin e fundit të librit të përfshirë nga një propagandë e madhe për disa libra të caktuar politikanësh dhe gazetarësh. Dritëroi shpreh dhe një rezervë, kur thotë se s’ka nisur ende të lexojë librin “Kurban” të Edi Ramës, pasi ka pritur ta marrë direkt nga kreu i PS me autograf.
Profesor, ju në të gjitha qëndrimet dhe deklarimet tuaja keni qenë i drejtpërdrejtë e kritik sa herë është dashur, dhe koha ju ka dhënë të drejtë. Ka qenë i lehtë për ju ky pozicionim?
Mua gjithmonë më ka ndjekur pas politika, por edhe unë e kam ndjekur atë nga pas. Koha është e çuditshme, ne të gjithë jemi robër të kohës, edhe duart i kemi të lidhura me zinxhirë prej trëndafili, por megjithatë ato janë të lidhura, edhe pse janë prej trëndafili. Koha nuk është e ngrirë, e palëvizshme, gjithmonë ajo krijon robër të rinj, prishet një robëri dhe krijohet një robëri e re, derisa njeriu të jetë një qenie e sinqertë dhe e drejtë ndaj vetvetes dhe fenomeneve, të mos ketë frikë të thotë të vërtetën ashtu siç e mendon. Kur themi robër të kohës dhe duar të lidhura me zinxhirë prej trëndafili, jo prej hekuri, nënkuptohet që njerëzit jetojnë me fise, me njerëz të afërt, me miqësira, jetojnë në partira, jetojnë në klane, por jetojnë edhe me punën e bizneset e tyre që të mbajnë jetën. Prandaj gjithmonë janë robër të kohës. Puna është të dish të dalësh nga kjo robëri, robëri në mentalitet. Duhet të mësohemi të mos kemi ndrojtje dhe frikë për t’i thënë njëri-tjetrit të vërtetën, e cila sipas meje duhet thënë pa acarime, pa fyerje, pa sharje, pasi gjuha shqipe i ka të gjitha mjetet për të thënë të vërtetën, siç e kanë gjuhët e tjera. P.sh. në vend që të thuash “je lubi, faqezi, mashtrues”, mund të përdorësh të tjera fjalë për të dhënë të njëjtin kuptim, duke thënë “ti nuk thua të vërtetën”. E vërteta duhet thënë shtruar, pa krijuar skena dhe përplasje apo konflikte, pa ikur nga Kuvendi, por të rrish aty dhe të bisedosh. Duhet të qëndrosh aty dhe ta shohësh tjetrin në sy. Kur e sheh tjetrin në sy, atëherë sheh edhe vetveten. Prandaj, duke qenë një njeri, një politikan i sjellshëm dhe i matur ku duhet të ngresh zërin dhe ku nuk duhet ta ngresh këtë zë, atëherë zgjidhen edhe më mirë e më drejt problemet, sepse ngado që të vërvitesh, aty do kthehesh përsëri.
Mendoni se kjo politikë konfliktuale jep efekte direkte te qytetari i thjeshtë dhe tek klima e përgjithshme në vend?
Kjo ka ndikuar në fakt tek publiku, ka ndikuar edhe në sjelljen e tyre, por ka ndikuar shumë dhe në rritjen e kriminalitetit. Sepse politika e ka acaruar situatën, ka futur një tension psikologjik tek njerëzit, i cili u shtohet problemeve të mëdha ekonomike. Parlamenti është një shkollë e hapur nga ku mëson publiku, është një shkollë e hapur ku njerëzit e ndjekin direkt dhe merr prej aty dhe anët më negative të tij. Nëse Parlamenti do të ishte më ndryshe, edhe shoqëria do të ishte më e mirë dhe më ndryshe.
Zoti Agolli, mendimet tuaja kritike ndaj politikës nuk janë pritur gjithmonë pozitivisht, madje janë keqkuptuar. Si i keni përjetuar?
Unë jam shprehur vazhdimisht për situatën politike, ashtu siç unë i kam parë dhe menduar. Më vonë, politikanët i kanë kuptuar dhe pranuar qëndrimet e mia kur dhe ata kanë vajtur tek ato qëndrime. Koha ka qenë gjykatësi më i mirë i qëndrimeve të mia. Edhe më parë e kam thënë që politikanët duhet të jenë si kalorësit, të cilët edhe para ndeshjes i jepnin dorën njëri-tjetrit. Nëse shpëton nga beteja, fituesi e ngre humbësin nga toka. Ne duhet të marrim shembull nga kalorësia, sepse aty gjejmë fillesat e xhentëlmenëve, të cilët kanë vendosur shumë rregulla të sjelljes. Politikanët duhet të jenë si kalorësit. Këto vërejtje unë i kam thënë prej kohësh, tani duket se erdhën kushtet që duhet për të arritur këtë marrëveshje. Kur nis një bashkëbisedim apo bashkëpunim me palën tjetër, njerëzit e kanë në majë të gjuhës që të nisin dhe komentojnë se “Ai ra në prehrin e kundërshtarit”, gjë që është e trishtuar ta thuash. Sido që të jem, unë jam socialist dhe s’ka burrë që të më kthejë mendjen që të hidhem si karkaleci nga një parti në tjetrën. Edhe PPSH që u shndërrua në PS, erdhi gradualisht, se nuk mund të vazhdonte më me atë mision. Por ndjenjat socialiste mua nuk mund të m’i lëkundë njeri, edhe pse mund të kem ndonjë zhgënjim herë pas here. Prandaj i them dhe i shpreh mendimet e mia, që defektet dhe gabimet të ndreqen, që PS të jetë një parti sa më moderne. Unë jam një socialist i pandreqshëm. Nëse unë kam kritikuar, kjo nuk do të thotë se në ato momente jam më pak socialist se të tjerët. Të gjitha ato që kam thënë, jo se i kam bërë me një qëllim të caktuar për të dëmtuar njërin apo mbrojtur tjetrin, por qëndrimet e mia kanë dalë spontanisht si një shqetësim i brendshëm, me dëshirën për t’i parë gjërat të ecin në rrugë të mbarë. Kam kërkuar gjithnjë që në Shqipëri vetëm të ndërtohet dhe kjo nis që nga klima dhe sjellja politike. Më është dukur se me qëndrimet e deritanishme të politikës kishim dy Shqipëri, një Shqipëri e qeverisë dhe një Shqipëri e opozitës. Pra, dashur pa dashur, krijohen dy shtete brenda një shteti dhe vjen një kohë që bëhen llogore dhe situatat bëhen të paimagjinueshme e të pakontrollueshme.
Ju jeni ndër të paktët njerëz që keni thënë se “Përtej të majtës dhe të djathtës” është gabim. Koha vërtetoi dhe rezultatet vërtetuan se kjo tezë nuk qëndronte në realitetin shqiptar. Ju keni kritikuar bojkotin e Parlamentit dhe mosmiratimin e ligjeve, koha ju dha të drejtë. Si e shikoni të ardhmen e kësaj marrëveshjeje, ka terren real që marrëveshja të funksionojë apo i shikoni palët më shumë të detyruara nga ndërkombëtarët?
Unë mendoj se palët erdhën realisht te kjo zgjidhje, sepse e pamë që dy vjet nuk dhanë asgjë dhe zgjatja e asaj situate nuk shkonte më. E ka mbajtur edhe PD bojkotin pas 1997-s me rreth 3 vjet, madje nuk morën pjesë as në hartimin dhe miratimin e Kushtetutës. Atëherë u thanë dhe fjalë aspak të këndshme nga drejtuesit e PD-së se “do ju ngrij buzëqeshjen”. Kështu që është një fenomen i përsëritur që nuk do të sillte asnjë rezultat. Unë them pra se kjo marrëveshje është reale, por me pak shtytje nga të huajt. Kishte ardhur qerrja deri tek një e përpjetë e madhe, por u shty pak që të kalonte matanë. Tani varet dhe nga kondita të tjera; maxhoranca duhet të dijë të veprojë, sepse ajo është më e madhe dhe është në pushtet. Të mos jetë e ngurtë, të mos jetë fanatike e të mos fyejë njerëzit, sepse edhe sapo u arrit marrëveshja pati fyerje. Edhe dje njëri nga krerët e partive thoshte “partia e plehut”, e tjetri thoshte “gjeli në majë të plehut”. Kur je ulur dhe ke bërë një kompromis, gjuha e rrugës lihet mënjanë. Fyerjet duhen lënë mënjanë. Të dyja palët, por veçanërisht maxhoranca duhet të jetë më e arsyeshme që të hapë rrugën, ajo drejton vendin dhe të mendojë dëmin që i sjell edhe pushtetit.
Pas një situate dyvjeçare konfliktuale, sot jemi në një situatë të re. Personalisht prisni që të shihni një ditë një shtrëngim duarsh mes dy liderëve, gjë që është refuzuar në disa raste… çfarë efekti do të kishte kjo në klimën e përgjithshme?
Unë mendoj se duhet të ketë një shtrëngim duarsh, një përshëndetje, me vështirësi, por duhet të ketë. Konsensusi mes maxhorancës dhe opozitës nuk duhet kuptuar se opozita do aprovojë gjithçka që thotë maxhoranca, pra t’ia japë dhe shtrëngojë dorën, por jo t’ia puthë, sepse ndryshe nuk do të ketë opozitë. Opozita është redaktore e maxhorancës, është si në një shtëpi botuese, ku një libër shihet nga një redaktor, i cili nxjerr të metat dhe dobësitë para botimit. Por kjo duhet thënë me një gjuhë të kulturuar dhe qytetare jo me fyerje, me sharje. Ne e provojmë dhe me veten tonë që, kur zemërohemi me ndonjërin, kemi një farë turpi të brendshëm “si unë do t’i jap dorën atij?!”. Ky është mentalitet ballkanas. Por nuk është mirë, nuk është mirë kur nuk i japin dorën Presidentit. Mund ta kritikosh për ndonjë gjë, apo t’i anulosh ndonjë dekret, por nuk mund të mungosh në ndonjë aktivitet që zhvillohet në Presidencë apo të mos i japësh dorën kreut të shtetit.
Profesor, le të flasim pak për letërsinë e konkretisht për panairin e fundit të librit, çfarë ju bëri përshtypje në të?
Edhe pse s’kisha mundësi të shkoja, panairi i sivjetshëm për mua ishte si një panoramë shumë e gjerë, me shumë prodhime, me tituj letrarë, artistikë e politikë, studime. Ajo që më bëri përshtypje, ishte se ka pasur shumë të rinj që shkonin në panair, por doemos edhe përpara ka pasur, por kishte vetëm libra artistikë. Ndërsa në këtë panair, të rinjtë blinin më shumë libra politikë dhe kjo ka qenë nga anët më pozitive të këtij panairi. Kjo tregon se rinia nuk është jashtë politikës dhe nuk është vetëm për libra zbavitës apo për disko dhe pub-e, por është e zonja që të lexojë dhe libra politikë. Mua më vjen keq që disa zëra thanë se librat politikë na prishën punë. Ata duhet të gëzohen në fakt, se kjo ka një arsye tjetër, se libri duhet të jetë real dhe të prekë problemet reale të shoqërisë sonë. Lexuesi duhet të gjejë veten në libër dhe kjo të mos konsiderohet si jashtë kohe, duke vrapuar të bëjnë trillime artistike dhe modernizma. Ky panair i mësoi edhe shkrimtarët që nuk duhet të jenë jashtë shoqërisë, të mbyllur në kullën e fildishtë që të quhen modernë.
Ju bëri përshtypje fakti që ky panair u fokusua në vetëm katër emra, Edi Rama, Ben Blushi, Blendi Fevziu dhe Helena Kadare, duke lënë në hije shumë libra dhe autorë të tjerë pjesëmarrës në të?
Panairi pati një propagandë të madhe për disa autorë. Një pjesë ishin libra nga politikanë, kujtime e të tjera. Mirëpo politikanët kanë shumë miq në media dhe bënë një propagandë të madhe dhe të zgjatur. Ndonjë gazetar që ishte pjesëmarrës në panair, do t’i jepte më shumë hapësirë botimit të tij. Kjo solli dhe një shpërpjesëtim në propagandën e librit dhe mbeti pak në heshtje libri artistik i vërtetë, e kështu autorët nuk ishin të barabartë në propagandë. Normalisht që të barabartë s’mund të ishin të gjithë shkrimtarët, por kishte libra atje që ia vlenin të ishin propaganduar. Populli është politizuar deri në kulm dhe është normale që lexuesin do ta nxiste më shumë libri i një politikani, i cili kishte dhe mundësinë për t’i bërë propagandë veprës së tij. Se ishte kjo propagandë në mënyrë disproporcionale, që krijoi dhe dëshpërim të shtëpive botuese që botonin letërsi të mirëfilltë.
Çfarë efekti ka dhënë ky marketing që iu bë librave të veçantë?
Kjo propagandë pati dhe një të mirë, që njerëzit të mësohen me politikën dhe ta arsyetojnë atë, sepse pas leximit të këtyre librave janë hapur dhe debate ku një pjesë e madhe i kundërshtojnë këta libra, siç e shoh në shtyp këto ditë. Pas reklamës së madhe të librave, vjen edhe vala tjetër, se çfarë dhanë dhe përfaqësojnë këta libra. Kështu që dhe reklama zbulohet, nëse ajo është e vërtetë apo jo, sepse arsyetimi do një qetësi. Pas zhurmës së madhe, fillon analiza e qetë. Reklama shet diçka, siç janë reklamat e produkteve industriale apo të një ilaçi, i cili shumë herë nuk bën asnjë efekt, edhe pse është reklamuar shumë. Vërtet ata libra që janë reklamuar shumë mund të shiten menjëherë, por ka libra që shiten ngadalë, por që kanë një rezistencë shumë të madhe në kohë dhe ua kalojnë të tjerëve nga forca e artit me të cilin është shkruar. Edhe anën pozitive që të rinjtë u interesuan për politikën, kur themi se rinia nuk po merret me politikën, tregon se të rinjve u intereson politika. Letërsia duhet të kthejë vëmendjen më shumë tek problemet e shoqërisë dhe të mos merret me imitime të kohës së shkuar apo modernizimit abstrakt, apo të rrymave që janë tashmë jashtë kohe.
Si e shikoni përzierjen e politikës me letërsinë? Duket sikur politika dhe letërsia po përdorin njëra-tjetrën.
Unë kam qenë dhe në panairin e librit në Frankfurt e atje librat ishin të ndarë sipas tematikës që trajtonin, ndërsa në këtë panair iu bë shumë reklamë dhe propagandë. Tema që ka marrë Blendi Fevziu është historike, siç është ajo e figurës së Enver Hoxhës. Ai është një libër publicistik-historik i bazuar në arkiv, por dhe në opinione. Librin nuk e kam lexuar dhe më shumë jam njohur nga debatet që janë bërë në TV për librat. Libri i Fevziut ka një hero, një personazh kryesor, Enver Hoxhën dhe ai është një figurë që ngjall interes. Edhe libri i Arben Putos pati shumë kuriozitet, sepse është libër i vërtetë, i bazuar në dokumente. Ai ka paraqitur në atë libër të gjitha anët e figurave që kishte studiuar. Kur më gjykojnë mua si letrar, më kujtojnë që kam qenë kryetar i Lidhjes së Shkrimtarëve dhe se kam qenë komunist. Edhe shkrimtarëve që bashkëpunuan me pushtuesin, duhet t’u përmendet aktiviteti i tyre politik.
E ke lexuar librin “Kurban” të Edi Ramës?
Jo, nuk e kam lexuar, sepse kam pritur të ma sjellë vetë Edi me autografin e tij.
Titulli i librit të Edi Ramës është intrigues, është gjetje?
Po është një gjetje, ndërsa stilin dhe gjuhën e ka mjaft të mirë, sepse e kam lexuar tek “Refleksionet” që ka nxjerrë vite më parë.
Çfarë lloj zhanri mund të përcaktohet libri i Edi Ramës?
Libri i Edit s’mund të jetë roman, por unë do ta quaja libër publicistiko-politik.
Një politikan kaq i ri sa Edi Rama mendoni se është normale të shkruajë kujtimet e tij në mes të karrierës politike?
Edhe mundet, sepse libri i tij nuk është libër me kujtime, por është publicistikë përmes një udhëtimi të tij, një refleksion i tij për 11 vitet në krye të Bashkisë, duke i bërë një analizë punës së tij. Edi nuk i ka vënë vetes qëllimin të bëjë bibliografinë e tij. Mund edhe të thuhet një program publicistiko-politik i tij.
Shikoni një duel mes Blushit dhe Ramës si dy politikanë përmes letërsisë?
Te ne një pjesë e madhe e shkrimtarëve janë marrë me politikë, pastaj janë kthyer në letërsi. Edhe në botë ka raste të tilla. Benxhamin Franklin ishte një burrë shteti i SHBA, që bashkë me Tomas Xheferson hartuan Deklaratën e Pavarësisë së SHBA-ve. Ai ishte shkencëtar e më pas u bë politikan. Edhe ajo lloj letërsie që bënte Edi tek “Refleksionet” ishte politike, sepse është një kritikë e zhvillimeve tona të mëparshme. Aty ai kishte të dhëna publicistike, që tregonin se mund të kalonte në politikë. Ndërsa Blushi është nga politika në letërsi. Edhe Orelli ka kaluar nga politika në letërsi. Shtysat më të mëdha që e shtyjnë shkrimtarin për t’u bërë i tillë, është politika, i dyti është egoizmi dhe disa arsye të tjera. Por unë nuk i kam lexuar dhe s’mund të jap një gjykim më të saktë rreth këtyre librave. Megjithatë do t’iu thosha shkrimtarëve se nuk duhet ta lenë shoqërinë jashtë shkrimeve të tyre. Nuk njoh ndonjë nobelist që të shkruajë jashtë shoqërisë. Xhojsi, që është një nga modernistët më të mëdhenj, që shkruan jashtë çdo rregulli letrar, nuk mori çmimin “Nobel” sepse ishte jashtë realitetit. Asnjë shkrimtar jashtë realitetit nuk ka marrë çmim. Edhe Ismail Kadare që është bërë i njohur, është bërë i tillë sepse ka shkruar mbi një realitet të caktuar. Sot shoh shkrimtarë që shkruajnë mbi trille letrare. Jeta jonë ka tema që do të kishte prodhuar shkrimtarë të jashtëzakonshëm. Ka raste si p.sh. gruaja e ndan burrin sepse mban era peshk, sepse i shoqi ishte peshkatar; apo, burri që ka marrë divorcin nga gruaja shkon dhe e vret nga xhelozia, edhe pse është ndarë. Duhet t’i tregosh bukur që të krijosh art. Unë po të isha i ri, do të kisha shkruar ndoshta shumë më mirë dhe shumë më çuditshëm se ato që kam shkruar në atë realitet, i cili ishte i vështirë për shkak të censurës që kishte.
Letër nga Volfarth: I nderuar, nëse do t’ju takoja!
Ambasadori i prezencës së OSBE-së në Tiranë, Eugen Volfarth, në një letër dërguar Dritëroit me rastin e 80-vjetorit të lindjes, shprehet se kishte shumë dëshirë ta takonte. “Do ndihesha shumë i nderuar, nëse në të ardhmen do të kisha mundësinë t’ju takoja personalisht për t’ju shprehur vlerësimin tim për punën e krijimtarinë tuaj, si dhe për të diskutuar së bashku”, shprehet në letrën e tij kreu i prezencës së OSBE-së në Tiranë, Eugen Volfarth. Urimi i Volfarth është një nga qindra urimet që i mbërritën shkrimtarit të njohur me rastin e 80-vjetorit, që nga Prishtina, Presheva, Bujanovci, ku mësues dhe nxënës udhëtuan prej 12 orësh për t’i uruar shkrimtarit në shtëpinë e tij ditëlindjen.
ARISTIR LUMEZI
© Panorama.al
