Sipas tij, një nga shkaqet e akteve të dhunshme në demonstratën e 21 janarit, ishte dhe dhuna verbale, por dhe depresioni, që në shumicën e rasteve e ka burimin tek gjendja e vështirë ekonomike e familjes shqiptare. Por ai i sheh me sy kritik të gjitha momentet e ngjarjeve të 21 janarit. Një nga deputetët më të vjetër socialistë, që ka kaluar nga Parlamenti shqiptar në periudhën e pluralizmit, Dritëro Agolli, fajëson Policinë e Shtetit që lejoi dhe nuk arriti të izolonte një grup prej 30-40 personash, të cilët ushtruan dhunë ndaj policisë në nisjen e demonstratës së 21 janarit, ndërsa kërkon nga Prokuroria të zbardhë të gjithë ngjarjen që nga nisja e saj, e deri tek vrasjet e katër qytetarëve. Keqardhja më e madhe për poetin e ndjeshëm është se të vrarët ishin qytetarë të varfër. Shkrimtari i njohur, dikur deputet, përgëzon dhe vlerëson përpjekjet e Prokurores së Përgjithshme për të vendosur drejtësinë, veçanërisht për ngjarjet e 21 janarit. Madje ai shprehet se e ka përgëzuar për guximin që po tregon para politikanëve, të cilët po i bëjnë presion. Por ajo që e revolton më shumë poetin e shqetësuar, është vetëdeklarimi i etnisë dhe përkatësisë fetare në regjistrimin i popullsisë. Si një nga firmëtarët e peticionit drejtuar Presidentit të Republikës dhe Kryeministrit Berisha, njëkohësisht dhe zonjës Topalli, Agolli shprehet se është rizgjuar teza famëkeqe greke e “Megalo-idesë”, sipas të cilës Gjirokastra, Përmeti, Saranda, Korça dhe Pogradeci janë zona minoritare greke. Ai shprehet se s’mund të bëhesh grek me një vetëdeklarim, ndërsa sillesh si shqiptar, këndon dhe vajton si shqiptar, edhe pse gjendja ekonomike mund të detyrojë disa shtetas të vetëdeklarohen me kombësi greke.
Kohët e fundit, ndoshta ndikuar dhe nga vështirësitë ekonomike gjithnjë në rritje, kemi një shtim të agresivitetit, të numrit të vrasjeve, por dhe vetëvrasjeve tek qytetarët. Mund të jetë një alarm, a një debat publik dhe politik se pse po na rriten rastet e depresivëve e vetëvrasjeve?
Duhet të jetë alarmi më i madh, sesa alarmi se kush do fitojë, unë apo tjetri. Mund të fitosh dhe nesër situata të mos ndryshojë e të jetë njëlloj. Shoqëria jonë është depresive dhe rreziku është që të rritet kjo shkallë. Do të shkojmë që në 3 njerëz, 2 e gjysmë të jenë depresivë. Atëherë, kur të kemi këtë nivel, depresioni nuk i mban dot më dhe do të shpërthejnë. Depresivi është gjysmë i lajthitur. Ai hovi i parë që ndodhi më 21 janar, që nuk u kontrollua dhe nga vetë organizatorët, por dhe vetë policia nuk i izoloi, kishte dhe këtë shkak. Për mua policia mund t’i izolonte rreth 30-40 vetë që sulmuan policinë dhe të lejonte të zhvillohej e qetë protesta. Duhen zbuluar, nëse ata persona ishin ose jo të organizuar, sepse nuk kishte pse të qëlloheshin policët në atë mënyrë. Policia nuk u tregua profesioniste. Protestuesit nuk janë vrarë në Shqipëri kur u rrëzua shtatorja e Enverit dhe u vranë në 2011. Edhe në ’97 kur njerëzit ishin të gjithë me armë, vetëm njëri në Vlorë u vra nga policët.
Kur i ndiqnit ato skena përmes televizionit, ndienit keqardhje se PS-ja që ju luftuat ta shkëpusnit nga PPSH-ja dhe që ka një histori jo të vogël në këto 20 vjet, po tregohej e dhunshme në një demonstratë, gjë që nuk e kishte treguar as në ’96, apo kishte të bënte me kushtet ekonomike?
Më shumë për mua janë kushtet ekonomike, sepse demonstratat dhe protestat që ka bërë PS, i ka bërë të qeta. Unë me Sadijen kemi qenë në protesta në ’96 dhe nuk ka pasur dhunë. Policia ka sulmuar atëherë protestuesit, por nga PS asnjëherë nuk është ushtruar dhunë. Nga të gjithë deputetët, vetëm unë nuk jam rrahur nga policia në atë kohë.
Mendoni se është radikalizuar më shumë se ç’duhet PS-ja, apo është situata e përgjithshme që ndikon? Si i përjetuat ato orë të demonstratës, tek e ndiqnit përmes televizionit?
Kur u vranë 4 vetët, ishte një dhimbje e madhe, sepse u vranë 4 njerëz të varfër, që nuk kishin përgjegjësi, nuk sulmuan askënd. Ata ishin jashtë dhe njerëz të varfër, që lanë fëmijë jetimë. Ajo ishte vuajtja më ë madhe që kam ndjerë ditën e demonstratës, kur i shihja në televizor. Edhe fakti që policia nuk u tregua e mençur që të izolonte ata njerëz agresivë, se nuk ishin shumë, ishte një dëshpërim të shihje skena të tilla. Jemi vend i NATO-s dhe duhet të administrohej më mirë protesta. Edhe në vendet e tjera të Europës apo Amerikës bëhen protesta edhe më të dhunshme, por atje i organizojnë sindikatat, të cilat marrin karakter ekonomik dhe nuk i organizojnë partitë politike.
Mund të menaxhohej më mirë demonstrata e 21 janarit, sepse u duk sikur njerëzit u lanë të vetëvepronin?
Mund të menaxhohej patjetër. U la pa krye dhe pse tek-tuk, siç vura re, ishin disa deputetë si Fatmir Xhafaj, Sajmir Tahiri, që mundoheshin t’i tërhiqnin njerëzit dhe të mos përplaseshin me policinë. Edhe policia duhet të merrej me izolimin e grupit sulmues, që qëllonte policinë. Mbase edhe demonstruesit mund të jenë provokuar nga policia, që mund t’i ketë qëlluar me shkelm. Edhe kjo mund të jetë e vërtetë për të krijuar acarimin. Kjo gjë duhet të dalë nga drejtësia, se si ka qenë e vërteta e asaj ngjarjeje. Duhen hetuar të gjitha aspektet e demonstratës së 21 janarit, që njerëzit të dinë të vërtetën.
Mendoni se dhuna dhe viktimat e 21 janarit mund të shmangeshin?
Mund të shmangej. Atje ishte një grup njerëzish, që duhej të izoloheshin nga policia dhe dhuna shmangej. Megjithatë, as puç dhe as grusht shteti nuk ishte. Puçi ndodh nga një organizim brenda për brenda. Grusht shteti ishte ajo e ’98, kur u morën Kryeministrinë, televizionin, Kryeministri iku dhe u deklarua se ra pushteti. Grushti i shtetit zakonisht bëhet përmes ushtrisë apo ministrave të kabinetit, siç ka pasur në Turqi apo Greqi. Ajo ishte një demonstratë e dhunshme e një grupi njerëzish.
Që pas ngjarjeve të 21 janarit, Prokuroria e Përgjithshme është vënë para një presioni të madh politik. Mendoni se cilido qoftë përfundimi i hetimeve, ai nuk do të paragjykohet nga politika?
Prokurorja e Përgjithshme është në një pozitë shumë të vështirë. Ka sulme nga të gjitha anët dhe nuk e lënë të gjykojë, prandaj nuk duhet ndërhyrë dhe ky është një gabim i madh. E keqja vjen tek mania dhe tendenca e një njeriu, që kërkon të kontrollojë të gjitha institucionet. Nëse kjo vazhdon, atëherë shkojmë në diktaturë. Diktatura nuk ka ndonjë shenjë që të dallohet nga larg. Është tendenca për të pasur në dorë dhe nën kontroll ato institucione dhe pushtete, që janë të ndara me kushtetutë. Për mua, Ina Rama është një vajzë heroinë, është dhe e mençur dhe e guximshme. Unë e kam telefonuar dhe e kam përgëzuar për guximin që po tregon për të vendosur drejtësi. Por, guximi, ka dhe ai një kufi. Kur të gjithë e sulmojnë, çfarë do të bëjë edhe ajo e vetme?
Si i gjykoni reagimin e Greqisë zyrtare ndaj shtyrjes së regjistrimit të popullsisë, e cila parashikon vetëdeklarim të etnisë dhe fesë. Ju jeni edhe një nga firmëtarët e një peticioni…
Kjo nuk është një shfaqje e sotme, është ideja e vjetër e Greqisë, apo siç njihet “Megalo idea”. Këtë parullë kishin ata prej shumë dekadash që të merrnin Vorio Epirin, Korçën, Gjirokastrën, Sarandën e deri në Pogradec dhe ajo shpeshherë aktivizohet si tezë. Kur bënim ne protesta që në kohën e socializmit, qeveritarët grekë shpreheshin se ne nuk e kemi këtë ide, por janë disa qarqe të kishës që nuk e fshijnë dot tezën e Vorio Epirit. Greqisë i ka mbetur megaloidea dhe e aktivizon sot, duke shfrytëzuar disa rrethana, si numrin e rreth 1 milion shqiptarëve si emigrantë në Greqi, varfërinë e madhe këtu, të cilën duan ta shfrytëzojnë këtë fakt dhe kërkojnë të regjistrojnë sa më shumë minoritarë grekë. Mirëpo, kjo s’mund të bëhet me pyetje, që ti të vetëdeklarohesh se çfarë je. Me vetëdeklarim bëhet shtetësia, nëse të pranohet apo jo. Kurse etnia, është një e s’mund ta bësh dy, ti je shqiptar dhe s’mund të vetëshpallesh grek, sepse ke gjuhën, zakonet, traditën, por dhe prejardhjen, kombësinë e babait, gjyshit dhe familjes. Të gjitha këto vërtetohen në gjykatë. Para disa viteve, një nga Lushnja ishte martuar me një minoritare, i cili nuk dinte as greqisht. E pyeta se si merrej vesh, e më tha se di ajo shqip dhe jam këtu. Këtë lushnjarin sot do ta deklarosh me kombësi greke? Ka një mani Greqia, që të gjithë ortodoksit t’i deklarojë grekë. Koçi Bakos, dikur i thanë që meqë je ortodoks, duhet të jesh grek. Koçi i tha se Pjetri i Parë i Rusisë ishte ortodoks, por nuk ishte grek, ishte rus, apo Car Llazari ishte serb ortodoks, por nuk ishte grek.
(Ndërhyn Sadija) Kur më vdiq vëllai në Shkodër, një nga anëtarët e shoqatës serbo-malazeze, më kishte regjistruar si anëtare të saj dhe me origjinë serbe. Babai im kishte ardhur nga Zepa e Malit të Zi, një fshat shqiptar dhe pas një hasmërie atje, kishte ardhur në Shkodër. Kur gjyshi kishte shkuar të merrte në fshat çfarë i kishte mbetur, e vranë dhe babai gjatë gjithë jetës, edhe pse dinte serbisht, se atje kishte lindur, por nuk na foli asnjëherë serbisht në shtëpi. Ndërsa shoqata më kishte regjistruar mua me origjinë serbe dhe anëtare të shoqatës. I thashë se këtë origjinë nuk e ka pranuar im atë dhe jo të ma zyrtarizosh ti. Këtë regjistrim ma kishin bërë që të mbanin shoqatën të ngritur për ca para që merrte drejtuesi i shoqatës.
Situata ekonomike, sa e stimulon procesin e vetëdeklarimit të kombësisë dhe përkatësisë fetare?
Kriza në Shqipëri është dhe politike, ekonomike dhe morale, por do të shtoja këtu edhe nacionale. Jam dakord me ligjërimin e Sabri Godos, bërë tek shoqata “Fan Noli” pak ditë më parë, lidhur me regjistrimin e popullsisë, kur tha se Greqia ndërhyn në punët tona shtetërore për të bërë ose jo regjistrimin e popullsisë. Si është e mundur që një shtet i organizuar dhe demokratik, ndërhyn në punët e një shteti tjetër për çështjen e regjistrimit të popullsisë, që në fund të fundit është një aksion dhe proces kombëtar, që e bën shteti shqiptar? Ne vërtet jemi të varfër, por nuk mund t’i bindemi Greqisë në këtë përpjekje të saj, për të na bërë grekë me zor.
Sa mundet që vetëdeklarimi i kombësisë mund të ndryshojë statistikat e popullsisë në vend pas regjistrimit të popullsisë?
Identiteti kombëtar nuk mund të ndryshohet me dëshirën e njërit apo tjetrit, sepse identiteti kombëtar do të thotë gjuha, konstitucioni shpirtëror i njerëzve, zakonor, psikologjik. Edhe nëse ndryshohet me dëshirë për shkaqe nga më të ndryshmet, identiteti i këtyre njerëzve nuk mund të tjetërsohet. Kudo që të shkojë në ndonjë vend tjetër, ai do të flasë shqip, do të ketë zakone dhe tradita shqiptare, në sofër do të sillet si shqiptar, fejesat, martesat do ti bëjë si shqiptar. Gjithë konstitucioni natyral shpirtëror do të jetë i pandryshueshëm, çfarëdo të deklarojë ai për arsye ekonomike. Dua të të tregoj një histori: Në kohën e osmanllinjve, ishte një grup patriotësh shqiptarë që donin të luftonin për pavarësi, për t’u shkëputur nga Turqia. Por ata donin të gjenin një njeri me influencë të madhe shqiptar që jetonte në Turqi, një ushtarak të zotin, që t’i udhëhiqte ata për pavarësi. Ata mësojnë se ky shqiptari, i cili ishte deklaruar tashmë me identitet turk, pasi ishte bërë ushtarak i lartë, frekuentonte një nga lokalet e zonës së tij. Shkuan atje dhe kishin marrë me vete dhe orkestrantë me saze, gërneta, vegla muzikore dhe filluan të luanin muzikë shqiptare të traditës. Ky shqiptari, pra i deklaruar turk, rrinte ulur në krye të lokalit, duke dëgjuar këtë muzikë dhe filloi të lëvizte këmbën me ritmin e muzikës. Vajti njëri nga këta shqiptarët patriotë dhe i tha: Të gjetëm, ti je shqiptar! Ti e ndjen muzikën tonë, ti je si ne! Pra, dua të them se dhe pse ishte deklaruar turk, ai brenda tij kishte mbetur shqiptar. Nuk ka regjistrim me hir apo me pahir, nën presionin e dëshirës apo jo, që të ndryshojë identitetin shqiptar. Unë kur kam qenë dhe jashtë Shqipërisë, i kam dalluar shqiptar që në ecje, madje kam arritur të bëj dallimin e tyre në mes të një turme. Shqiptari ecën në mënyrë të veçantë, lëkundet majta-djathtas dhe këtë nuk e ndryshon dot me vetëdeklarim që unë jam grek, apo italian. Pra, identiteti nuk varet nga dëshira e njerëzve, por nga dokumentet dhe nga origjina e cila duhet vërtetuar. Shtetësia është tjetër gjë dhe identiteti është tjetër. Shtetësinë mund ta ndryshosh me një kërkesë, por jo kombësinë.
Bisedoi: ARISTIR LUMEZI
