FLORJAN KALAJA
DILEMA MBI KODIN E RI PENAL (41)
Ky shkrim do të përqëndrohet në një pjesë të parashikimit të nenit 155 të projektit të Kodit të ri Penal, konkretisht në parashikimin e pikës 3 të kësaj dispozite. Në këtë pjesë të projektit rregullohen në mënyrë organike alternativat e dënimit me burgim, të cilat, në raport me parashikimet simotra të Kodit Penal në fuqi, paraqiten shumë më të larmishme. Por a mjafton vetëm larmia dhe shumësia në numër për të konkluduar se cilësisht kjo fillim-reforme paraqitet më cilësore se sa parashikimet respektive të Kodit Penal në fuqi, të reformuara së fundmi nga ndryshimet e vitit 2008? Pikërisht përgjigjen dëshpëruese dhe zhgënjyese e jep ky shkrim në vijimin e rradhëve si më poshtë.
Fillimisht më duhet të parashtroj se alternativat e dënimit me burgim parashikohen në ligj për qëllimet e humanizimit të së drejtës penale, politikës penale të depenitenciarizimit, politikës sociale të ruajtjes së integritetit moral, social, ekonomik, familjar dhe kulturor të të dënuarit, risocializimin dhe rehabilitimin efektiv të këtij subjekti dhe për arritjen e shumë objektivave të tjerë që shteti dhe shoqëria kërkon të sigurojë në parandalimin e posaçëm dhe të përgjithshëm penal. Nga ana tjetër duhet të kuptohet se alternativat e dënimit me burgim janë elemente konstitutivë të individualizimit të përgjegjësisë penale të një të pandehuri apo edhe të një të dënuari. Për të gjitha këto arsye të politikës penale dhe të së drejtës penale, si pjesë integrale e së drejtës publike, kuptohet se gjykata ka një rol determinant në individualizimin dhe përzgjedhjen e drejtë të alternativës së dënimit me burgim që do të zbatohet rast pas rasti ndaj një të pandehuri apo një të dënuari konkret në procesin penal.
Nga parashtrimi i mëlartëm kuptohet se autoriteti gjyqësor apo ushtrimi i pushtetit juridiksional nga gjykata në zbatimin e drejtë të ligjit penal material është autonom dhe krejt i pavarur nga parashtrimet apo propozimet e palëve në procesin penal. Kjo do të thotë se, pavarësisht qëndrimit apo kërkimeve përfundimtare të prokurorisë apo të mbrojtjes së të pandehurit apo të dënuarit, është gjykata autoriteti sovran dhe përfundimtar që realizon individualizimin e dënimit, qoftë në llojin dhe masën e tij, dhe më tej individualizon edhe përgjegjësinë penale të të gjykuarit. Pikërisht nën shpjegimin e realizuar më lart e merr bazën kushtetuese dhe ligjore çdo parashikim normativ që i jep gjykatës statusin mbi palët dhe të sovranit në autoritetin ekskluziv të ushtrimit të pushtetit të gjyqësisë.
Ndër llojet e alternativave të dënimit me burgim që Kodi Penal në fuqi parashikon janë: a) gjysmëliria (neni 58); b) pezullimi i ekzekutimit të dënimit dhe venien e të dënuarit në provë (neni 59); c) qëndrimi në shtëpi (neni 59/a); ç) puna në interes publik (neni 63); d) lirimi me kusht (neni 64 dhe 65). Në linjën e problematikës që ka si objektiv ky shkrim të trajtojë, duhet të sillet në vëmendje një veçanësi e rregullimit ligjor në Kodin Penal në fuqi. Kështu dallohet se për gjysmëlirinë, për venien e të dënuarit në shërbimin e provës, për qëndrimin në shtëpi dhe për lirimin me kusht nuk ka asnjë parashikim ligjor në Kodin Penal, në Kodin e Procedurës Penale apo në ligjin penitenciar (Ligji nr. 79/ 2020 dhe Ligji nr. 81/2020) që të parashikojë se gjykata duhet të marrë parasysh apo duhet të detyrohet në vendimmarrjen e saj të individualizimit të dënimit nga qëndrimi apo kërkimet e prokurorit apo të të pandehurit a të të dënuarit. Ndërkohë neni 63 i Kodit Penal, konkretisht dispozita që parashikon alternativën e punës në interes publik, në paragrafin e tretë të tij sanksionon se: “Ky detyrim nuk mund të vendoset kur i dënuari refuzon pezullimin në seancë gjyqësore.” Në këtë mënyrë ligji penal material ka parashikuar një kusht ligjor pa të cilin nuk mund të vendoset një nga alternativat e dënimit me burgim, duke kontrastuar sakaq tërësisht me rregullimet e tjera si motra. Ky kusht është vullneti i të pandehurit apo i të dënuarit për të pranuar dhënien e punës në interes publik si dënim penal që zëvendëson dënimin me burgim apo sipas nenit 34 të Kodit Penal edhe dënimin me gjobë.
Sigurisht që logjika juridike që qëndron pas këtij parashikimi ligjor është e drejtë dhe bazohet në një imperativ kushtetues dhe konvencional, sikurse është e drejta themelore e njeriut për ndalimin e skllavërisë dhe punës së detyruar, e sanksionuar respektivisht nga neni 4 i KEDNJ dhe nga neni 26 i Kushtetutës. E megjithatë duhet të sillet në vëmendje se gjithsesi dënimi penal që parashikon kryerjen e një pune të caktuar del nga fusha e zbatimit qoftë e nenit 4 të KEDNJ dhe ajo e nenit 26 të Kushtetutës, pasi, në mënyrën se si janë formuluar këto dy dispozita, ka parashikime që nuk e garantojnë të drejtën themelore të njeriut të ndalimit të punës së detyruar përballë respektimit nga ai të detyrimeve ligjore që rrjedhin ndaj tij nga një dënim penal.
Tej debatit që hap refleksioni i sjellë në vëmendje më lart, vlerësoj se paragrafi i tretë i nenit 63 të Kodit Penal, pavarësisht dëshirës dhe vullnetit të mirë të atyre që e kanë konceptuar, votuar dhe dekretuar, ka një gabim konceptual kushtetues dhe ligjor. Ky gabim qëndron pikërisht në pjesën e parashikimit dhe formulimit që dikton apo kushtëzon vendimmarrjen gjyqësore në individualizimin e përgjegjësisë penale për të pandehurin apo të dënuarin. Po të analizohet me vëmendje dispozita, konstatohet se vullneti pranues apo refuzues i të pandehurit apo të dënuarit përkundrejt zbatimit të dënimit alternativ të punës në interes publik nuk lidhet me fillimin e ekzekutimit të tij por lidhet me momentin vendimmarrës gjyqësor të individualizimit të dënimit penal në lloj dhe në masë.
Pikërisht është ky momenti kur qëllimi dhe vullneti i mirë i ligjvënësit cenon parimin kushtetues bazë të ndërtimit të sistemit të mirëadministrimit të drejtësisë dhe gjyqësisë penale, konkretisht parimit të individualizimit të dënimit penal në masë dhe lloj ekskluzivisht nga gjykata. Kritika kushtetuese që kam lidhur me këtë zgjedhje të ligjvënësit të vitit 2008 është pikërisht fakti që vullneti i të dënuarit apo i të pandehurit nuk është parashikuar si element konstitutiv për ekzekutimin e dënimit të individualizuar gjyqësisht por është parashikuar si element konstitutiv për individualizimin e drejtë të dënimit nga gjykata. E përkthyer kjo në mënyrën se si jeton neni 63 në sallat e gjykimit në Shqipëri, do të thotë se gjykata, para se të vendosë individualizimin e dënimit, do të duhet të marrë vullnetin e të pandehurit apo të dënuarit nëse pranon apo jo të dënohet me punë në interes publik në vend të dënimit me burgim apo me gjobë. Ky vullnet mund të nisi me iniciativën reklamuese dhe kërkuese të mbrojtjes apo edhe të prokurorit, sikurse mund të nisi edhe me iniciativën e gjykatës, me qëllimin marrjen paraprakisht të vullnetit të të dënuarit apo të pandehurit nëse pranon dhënien e këtij dënimi alternativ në vend të dënimit me burgim apo me gjobë.
Secili nga këto variante paraqet problematika kolaterale kushtetuese dhe ligjore. Por kritika më e madhe që kam është atentati që ky parashikim ligjor i bën mbrojtjes së të pandehurit në drejtim të prezumimit të pafajësisë së tij dhe kërkimit të tij për konfirmimin e pafajësisë gyqësisht. Praktikisht një parashikim i tillë ligjor passjell një cedim të provokuar apo edhe të detyruar të mbrojtjes së të pandehurit në procesin penal në kurriz të pafajësisë, pasi, nën kërcënimin e eventualitetit të dhënies së dënimit me burgim, mbrojtja e të pandehurit diktohet të kërkojë krahas pafajësisë, si kërkimi kryesor, edhe dhënien e dënimit alternativ të pezullimit të dënimit me burgim dhe kryerjes së një pune në interes publik nga i pandehuri. Kjo situatë ligjore ekzistuese në Shqipëri nga viti 2008 vlerësoj se përbën një cenim të papajtueshëm me Kushtetutën të parimit të prezumimit të pafajësisë dhe të së drejtës së mbrojtjes së të pandehurit në procesin penal, krahas cenimit të parimit kushtetues të ushtrimit të pakondicionuar të pushtetit të gjyqësisë penale ekskluzivisht nga ana e gjykatës dhe e pakondicionuar nga qëndrimi i palëve në proces.
Në këto kushte të këtyre rezervave kushtetuese tashmë dydekadëshe mbi paragrafin e tretë të nenit 63 të Kodit Penal në fuqi, pata interes që të shoh se si e ka zgjidhur këtë problematikë të ligjit penal material projekti i Kodit të ri Penal. Konstatimi është, jo vetëm zhgënjyes, por dëshpërues. Përgjigja e kësaj zgjidhje të dëshiruar në dy dekada zbatim të paragrafit të tretë të nenit 63 të Kodit Penal vjen nga pika 3 e nenit 155 të projektit të Kodit të ri Penal. Kjo pjesë e dispozitës parashikon se:
“Asnjë masë alternative për zëvendësimin e dënimit me burgim nuk jepet nëse ajo nuk kërkohet nga autori i veprës penale.”
Në terma absolute rezulton se projekti i Kodit të ri Penal ka parashikuar gjithsej 9 alternativa të dënimit me burgim. Kjo do të thotë se aftësia reformuese dhe humanizuese e këtij projekti së drejtës penale është shumë e madhe nga pikëpamja statistikore dhe formale, pasi alternativat e dënimit me burgim shtohen me gati dyfishin në raport me Kodin Penal një fuqi. Por kjo është vetëm e vërteta formale e këtij projekti, pasi e vërteta substanciale e tij në këtë drejtim është e mosqoftshme apo e mosndodhshme.
Atë që ka qenë e padëshiruar nga Kushtetuta, sipas parimit të individualizimit të përgjegjësisë penale nga gjykata dhe respektimi i së drejtës së mbrojtjes dhe prezumimit të pafajësisë, konkretisht parashikimi plangprishës i paragrafit të tretë të nenit 63 të Kodit Penal në fuqi nga viti 2008 e deri më sot, premton se do ta shndërrojë në rregull universal për të gjitha alternativat e dënimit me burgim pika 3 e nenit 155 të projektit të Kodit të ri Penal. Kjo do të thotë se, nëse ky projekt i prezantuar shkëlqyeshëm në Korrikun e vitit 2025 do të shndërnohet në ligj, nuk do të ketë asnjë nga 9 alternativat e dënimit me burgim që të mund të jepet nga gjykata si lloj dënimi penal nëse i pandehuri nuk e kërkon në mënyrë eksplicite. Nuk mungojnë edhe këtu përsëdytjet. Sikur të mos mjaftonte rregulli universal i pikës 3 të nenit 155, edhe pika 2 e nenit 171, duke normuar ndër të tjera një nga dënimet alternative, parashikon se qortimi gjyqësor nuk jepet nga gjykata nëse i pandehuri e refuzon atë.
Në këtë mënyrë ky projekt vendos në mënyrë të pakthyeshme se individualizimi i përgjegjësisë penale dhe individualizimi i dënimit penal në llojin e tij nuk është pushtet ekskluziv i gjykatës por se është edhe disponim i të pandehurit, pa të cilin gjykata nuk mund t’i zbatojë gjithë këto parashikime të së drejtës penale materiale. Me mendjeshkurtësi mund të vlerësohet se në këtë regjim juridik të ri të propozuar nga grupi i punës nuk ka asgjë jonormale, pasi gjithkush do të jetë në gjendje të kërkojë vullnetarisht në gjykatë heqjen e mundësisë së ekzekutimit të dënimit me burgim përmes zbatimit të dënimeve alternative të tij. Por kjo mendjeshkurtësi duhet të ndalojë së hartuari norma penale nën të vërtetën e madhe dhe të pasfidueshme se jo cilido person i akuzuar është fajtor dhe se jo çdo proces penal që zhvillohet në Shqipëri ka për qëllim të individualizojë vetëm dënimin penal.
Sistemi procedural penal përbotësisht ka parashikuar dhe pranuar se potencialisht dhe eventualisht mund të jenë proceduar penalisht edhe personat të cilët janë të pafajshëm. Ndaj në secilin ligj procedural penal përbotësisht parashikohet vendimmarrja e konfirmimit të pafajësisë nga ana e gjykatës dhe përkujdrejt të akuzuarit. Por ndryshe nga kjo qasje e përbotshme, pika 3 e nenit 155 të projektit të Kodit të ri Penal është hartuar në atë mënyrë sikur procesi penal realizohet vetëm ndaj fajtorëve dhe vetëm me qëllimin e individualizimit të dënimit.
Vlerësoj se pika 3 e nenit 155 të projektit të Kodit të ri Penal nuk pjatohet me nenin 135 të Kushtetutës, konkretisht me parimin e individualizimit të drejtë të dënimit dhe të përgjegjësisë penale ekskluzivisht nga gjykata. Autoriteti gjyqësor nuk duhet të kushtëzohet kurrësesi nga vullneti apo kërkimet e palëve në proces gjatë vendimmarrjes së individualizimit të dënimit dhe përgjegjësisë penale. Nga ana tjetër vlerësoj se zgjidhja e gabuar e paragrafit të tretë të nenit 63 të Kodit Penal e bërë nga ligjvënësi i vitit 2008 bëhet rregull absolut nga pika 3 e nenit 155 të projektit të Kodit të ri Penal, duke cenuar përdhunisht dhe absolutisht parimin e prezumimit të pafajësisë dhe të drejtën e mbrojtjes së të pandehurit në çdo çështje penale në të cilën teorikisht mund të caktohet një dënim alternativ.
Nëse ky projekt bëhet ligj penal, atëhere çdo i pandehur do të detyrohet që indirekt apo drejtpërdrejtë të pranojë në gjykatë fajësinë e tij, duke i kërkuar gjykatës deklarimin fajtor dhe dënimin e tij me një alternativë të dënimit me burgim, pavarësisht se ai kërkimin kryesor gjyqësor ka konfirmimin e pajfajësisë dhe pavarësisht se në të vërtetë ai është i pafajshëm për një nga shkaqet që ligji procedural penal parashikon. Kjo pjesë norme e prezantuar shkëlqyeshëm në Korrikun e vitit 2025 vlerësoj se përbën atentatin kushtetues më të rëndë ndaj pafajësisë penale së individit dhe përbën gjithashtu shkakun kryesor ligjor se pse pafajësia penale e nesërme e kujtdo individi do të jetë më vulnerabël se kurrë dhe kudo.
* Autori, gjyqtarë pranë Gjykatës së Posacme të Apelit për Korrupsionin dhe Krimin e Organizuar
/Gazeta Panorama
© Panorama.al
