Nuk ndihem e sakrifikuar, kam zgjedhur me kënaqësi të rri përbri “hijes së lisit””
Tashmë ajo po shijon jehonën e librit. Kanë kaluar 2 muaj tashmë, që kurse doli në treg dhe shkaktoi një bujë jo të vogël. Pasi ka vjelë reaksionin e publikut, Helena Kadare flet për librin e saj me kujtime “Kohë e pamjaftueshme”. Cilat ishin ndjesitë që e shoqëruan gjatë shkrimit të këtij libri, cili është laboratori i saj krijues, “manitë” e vogla të të shoqit, Ismailit lidhur me të shkruarin, takimet me shkrimtarë të mëdhenj botërorë, e të tjera detaje të jetës së çiftit të famshëm.
KADARE & KADARE, PËRBALLË
-Cila ishte ndjesia që ju shkaktonte të shkruarit e kujtimeve?
Dëshira për të dëshmuar është tek çdo njeri. Por ka raste kur ajo bëhet e domosdoshme. Ose së paku ashtu të duket ty. Në raste të tilla ndihesh e privilegjuar që të jepet rasti që këtë dëshirë të fortë ta bësh të mundshme. Për të mos folur pastaj për terapinë lehtësuese shpirtërore që vjen vetvetiu me të shkruarit vetë, si proces.
-A keni qenë ju një grua “sakrifikuese”? E kam fjalën për shkrimtaren tek ju. Si e përfytyroni ju veten si shkrimtare nëse nuk do të kishit qenë një “sakrifikuese”…? Keqardhje?
Nuk ndihem e sakrifikuar. Mos harroni se jemi në sferën e letërsisë. Kam shkruar kujtimet për njeriun tim më të afërt, por ky njeri, për të cilin po flasim, është i lidhur me njëmijë fije me letërsinë dhe nuk mund të ndahet prej saj. Prandaj ky libër aq sa i përket jetës sime private, i përket dhe letërsisë. Për asnjë çast nuk jam ndier e shkëputur prej saj. Siç e kam shpjeguar edhe në librin për të cilin po flasim, dashuria ime qysh nga fëmijëria për letërsinë nuk pësoi asnjë tkurrje nga prania zotëruese e njeriut, me të cilin ndaja jetën. Mendoj se ky pasion u realizua tek unë jo vetëm duke vazhduar, edhe pse kursyeshëm, me krijimtari letrare, por duke u bërë, në të njëjtën kohë, një ndihmëse e tij në përgatitjen e tekstit letrar. Kam qenë e lumtur që, ndër të tjera, rrëfej në këtë libër edhe shënime për laboratorin e tij krijues dhe sinopse, për vepra që ai s’ka mundur t’i shkruajë. Vështirë se dikush tjetër do mund ta bënte këtë.
– “Nën hijen e rrapeve të mëdhenj nuk mbin bari…” Është një thënie e perifrazuar e Rodenit për të dashurën e tij, Camille Claudel, e cila në të vërtetë ka mbetur në histori për vlerat e saj si artiste… porse Rodeni ishte i bindur se fati i saj i keq ishte të qenët “nën hijen” e një artisti si ai. Çfarë do të thoshit për shkrimtaren Helena Kadare “nën hijen” e një shkrimtari si bashkëshorti juaj?
E njoh këtë thënie. E di dhe përdorimin e saj në rastet e njerëzve të afërt të krijuesve të njohur, zakonisht për gratë e tyre. Dhe kam menduar: po sikur pyetja të shtrohet ndryshe? Meqenëse për arsye të lisave nuk mbin bari, mos duhet që lisat t’i bëjmë fajtorë? Mos duhet t’i presim ata?
Për të vazhduar shakanë, mund edhe të thoshim: sa mirë janë këta lisa, sepse me të tjerët, domethënë «barin», do bëjmë si do bëjmë. Në fund të fundit, për të vazhduar pa shaka tani, të jetosh përbri «hijes së lisit», është edhe kënaqësi. Natyrisht për dikë që e ka zgjedhur vetë këtë vend.
-Ju e keni përmendur edhe në librin tuaj një shprehje që artikulohet shpesh për gra shkrimtarësh të njohur, të cilat shkruajnë (me sa duket një fenomen jo thjesht dhe vetëm shqiptar): “ia ka shkruar ai…”. Në të vërtetë, në ç’masë “ndërhynte” Kadare në veprat tuaja?
Po. Kjo është tepër e njohur, keni të drejtë. Rrallëherë ka ndodhur që për gratë shkrimtare të mos pëshpëritej se ishte një «ai» që ia shkruante veprën.
Kohët e fundit u bë një korrigjim i parë lidhur me këtë. Një burrë u dyshua gjithashtu se disa nga dramat ia kishin bërë gratë… Dhe s’ishte ndonjë autor dosido, por Bertold Breht-i, dora vetë. Edhe sot e kësaj dite vijon diskutimi se cilat nga dramat nuk i ka shkruar vetë, por mikeshat e tij, pra «ajo». Më në fund!
Ismaili nuk e ka pasur zakon të ndërhynte. Duhet thënë gjithashtu se ishte e natyrshme që unë të ndikohesha prej tij. Sidomos në këtë libër kujtimesh përmenden thëniet e tij, tregime ngjarjesh të dëgjuara ose të komentuara prej tij. Mendoj se këto duhet ta shtojnë përshtypjen e ndikimit.
-Po vërejtje, sugjerime… a merrnit? Kishit prirjen të reagonit apo ishit e hapur dhe mirëpritëse?
Kam qenë gjithmonë mirëkuptuese. E quaja si një interesim të tij ndaj punës sime. Ngaqë ia njoh mirë zakonin që ka për të mos bërë lavdërime «gratis», e çmoja në mënyrë të veçantë çdo vlerësim kur vinte prej tij. Sa për vërejtjet, sinqerisht kisha prirjen maksimale për t’i pranuar e për ta zbatuar në çast çdo sugjerim. Natyrisht, ngaqë kisha besim të palëkundur në gjykimet e tij.
TË NJOHESH TË MËDHENJTË E BOTËS
-Të qenët gruaja e Kadaresë, është përkthyer edhe me fatin e rrallë të takimit me të mëdhenjtë e letrave botërore… Cili ishte përjetimi i takimeve me njerëz që ua kishit adhuruar veprën?
Ismailit i ka rënë rasti të takohet me shumicën e tyre. Më vonë, kur kemi udhëtuar bashkë, kam njohur një pjesë. Disa, si Milan Kunderën apo Kosta Gavras i kemi pothuajse fqinjë në Paris. Të tjerë, si Solzhenicini ose Arthur Miller, i kam njohur kur kanë kaluar nëpër Paris. Po ashtu, Havelin, kur është pranuar në Akademinë Moralo-Politike, anëtar i së cilës është dhe Ismaili. Me të madhin patriark të letrave franceze, Julien Grace, kemi kaluar një ditë të tërë të paharrueshme, kur jemi ftuar prej tij në shtëpinë e vet në Saint Florent Le Vieil. Kur jam njohur me Bioy Casares në Romë, më është dukur e pabesueshme se si mund të darkoja në një tryezë pranë njeriut që ka qenë bashkautor në disa tregime me Borgesin!
Takimi me shkrimtarë të mëdhenj mbetet gëzimi më i madh në forumet ndërkombëtare. Dhe jo vetëm për mua. E kam quajtur veten me fat që jam takuar me Umberto Eco-n, Danilo Kish-in, Salman Ruzhdiun, disa herë me Harold Pinter-in apo me Edgar Morin-in, nëpër darka te të njohurive tanë të përbashkët. Bisedat e çmuara me ta i kam shkruar menjëherë, për të mos harruar asgjë, nëpër ato blloqet e panumërt «të çantës», që më përmendët ju. Kur më qëllon t’i hap, më duken si një grumbull xhevahiresh të çmuar, shumë të shtrenjtë. Më ka mbetur peng që nuk kam qenë në takimet e Ismailit me Garcia Marquez-in e madh apo me Heinrich Böl-in, po kjo s’varej prej nesh, po të kemi parasysh kohën në të cilën këto takime janë bërë.
-Kur njiheshit me të mëdhenjtë e letrave botërore, a kishit prirjen për të bërë krahasime? A keni zbuluar mani, teka?
Ndoshta. Kjo, me sa duket, ndodh pa dashur, pa e menduar. Përshtypja ime e përhershme ka qenë se, në të kundërtën e ndonjë opinioni që mund të qarkullojë, shkrimtarët e shquar kanë një mirëkuptim me njëri-tjetrin.
Ndryshe nga unë që jam me një dozë të lartë adrenaline, admirimi dhe entuziazmi në prani të tyre (mbeturina prej gjimnazisteje, do të bënte shaka Ismaili) Ismaili, ngaqë nuk ka komplekse, ndihet mirë dhe i lirshëm midis njerëzve të shquar. Kur është fjala për mjedise të letërsisë, aq më tepër. Në këto rrethe vendoset një hierarki vlerash, prej së cilës rrjedh, mendoj unë, edhe mirëkuptimi. Bisedat bëhen shpesh fare të natyrshme, si për shembull, zoti X, kam lexuar në një intervistën tuaj se zhurma e kafenesë ku punoni s’ju bezdis aspak. Unë vetë s’jam mësuar dot me të etj. etj. si këto.
Sa për manitë dhe tekat e tyre, ato nuk janë të dukshme në mbrëmje e darka të këtij lloji. Veç rasteve kur vetë bashkëshortet e këtyre njerëzve të shquar, nuk e di për çfarë arsye, më kanë konfiduar vetë, pa të keq, madje nganjëherë me ton gazmor, ndonjë «mani» të burrave të tyre të famshëm. Po këtu s’është rasti për të folur për këtë.
-Po të kundërtat që keni gjetur?
Të kundërtat? S’di ç’të them. Me siguri. Kur kemi takuar Vargas Llosa-n në një pritje në Norvegji, më ka bërë përshtypje se ishte jashtëzakonisht i sjellshëm e i qeshur. Ia thashë Ismailit dhe ai e pohoi se Llosa ishte ndoshta më i sjellshmi e më xhentëlmeni midis shkrimtarëve, por kjo s’e kishte penguar rrahjen e famshme midis tij dhe Marquez-it për punën e një gruaje. Ismaili kishte një simpati të dyfishtë për Llosën për arsye të veprës, por sidomos të qëndrimit të tij të mrekullueshëm në rastin e filmit «L’Amerika». Duke qenë kryetar i jurisë në Festivalin e Venecias, Vargas Llosa kërkoi përjashtimin e filmit nga konkurrimi për arsye racizmi, ngaqë, siç u shpreh ai, «i trajtonte shqiptarët sikur të ishin insekte».
-Ka një detaj që më ka tërhequr vëmendjen në librin tuaj: Darka në shtëpinë e Joneskos… “s’kam parë kurrë një burrë – thoni ju pak a shumë – që lëvdonte gruan e tij kaq shumë për gatimet”. Kjo më bën të mendoj se bashkëshorti juaj nuk bën të njëjtën gjë…
Është e vërtetë se nuk është i kujdesshëm për një gjë të tillë. Por unë, duke qenë e sigurt në pëlqimin e tij, nuk ia vë re. Mund të them këtu se ndoshta është e vetmja sferë ku ai s’bëhet dot i pavarur, por përshtatet me atë që i ofroj unë. Për shembull, në pritjet ku njerëzit shërbehen vetë, jam unë që ia përgatis një pjatë dhe atë zgjedhje ai nuk e vë në diskutim asnjëherë.
“FTESE NË STUDION” E HELENËS”
-Përtej librit me kujtime: Ç’është për ju krijimi letrar? Përse shkruani?
Është një pyetje që sado të përpiqesha, nuk do t’ia gjeja shpjegimin e saktë. Kam qenë jo më shumë se 11 vjeç, kur në ditarin tim sekret shkruaja poezi, më shpesh copa proze për gjithfarë gjërash që më ndodhnin… Natyrisht ishin tepër naive e pa ndonjë vlerë artistike për një sy të jashtëm, nëse kjo fletore do të binte në dorë të ndonjë «syri» të këtillë. Kur arrija ta shkruaja atë që doja të thosha, aty për aty më kapte një ndjenjë lehtësimi, një lloj çlirimi a diçka e përafërt me këto të dyja. Gjërat që më ndodhnin, ishin nga më të zakonshmet, por ato arrinin, megjithatë, të më sillnin një lloj angështie: një incident i pakëndshëm në shkollë, një lëndim apo një moskuptim me prindërit. Kur i hidhja në letër këto «brenga», në brendësinë time befas ndizej një dritë. Nuk ishte drita e fortë e ngazëllimit apo e ndonjë triumfi, asgjë e tillë. Ngjante më tepër me ndjesinë e butë që shkakton guaska e detit në pëllëmbën e dorës, që vetëm duke e prekur, arrin të sjellë para syve shtrirjen e pafund të detit që mungon. Më vonë, perceptimi im për botën ndryshoi, por ajo guaskë e lëmuar nuk e humbi asnjëherë aftësinë e saj paqtuese, sa herë ulem përpara një tryeze shkrimi.
Ndodhi diçka këto ditë, që më bëri të mendoj përsëri për pyetjen tuaj. Një mikesha ime e re, redaktore në shtëpinë botuese franceze që punoi vitin e kaluar në procesin e përgatitjes së botimit të librit, më dërgonte këtë urim për festat e fundvitit: «Një libër është një dritare përmes së cilës ne arratisemi. (Julien Green). Uroj që ky vit të jetë plot arrati për ju». Ndoshta kishte të drejtë. Të shkruarit pra, mund të merret edhe si një lloj ikjeje, largimi apo arratie, ku ta dish? Unë jam e hapur për këto ndjesi.
-Flisni në librin tuaj për teka apo mani të bashkëshortit tuaj si shkrimtar (vendi i punës, atmosfera, kushtet)… Po ju, a keni të tilla?
Ndryshe nga Ismaili që s’e ka për gjë të punojë në kafe, në tren apo në aeroport, unë kam nevojë për një kohë më të gjatë, për një izolim më të plotë, pa ngutin apo merakun se «kam lënë diçka pa bërë», për t’u vënë në gjendje pune. Kam vënë re se ditët e tij ndahen në grupe: ato që janë të përshtatshme për krijim, dhe të tjerat, për arsye nga më të ndryshmet, jo të përshtatshme. Nga çfarë përcaktohet ky dallim, s’është aq e qartë. Ajo që kuptohet qartë, është se këto dy lloje ditësh nuk përzihen me njëra-tjetrën.
-Studioja e punës së Kadaresë ishte gjithashtu edhe studioja juaj e punës? Apo ai donte ta kishte “mbretërinë” e tij vetëm për vete?
Në vende të ndryshme ku kemi banuar, gjëja e parë për të cilën kemi rënë dakord, ka qenë dhoma që do të bëhej studioja e tij. Kur tryeza e punës tejmbushej me libra, fletë e gjithçka tjetër që nxë një tryezë shkrimi, gjë që ndodhte brenda një kohe të shkurtër, atëherë ai zbarkonte në sipërfaqe të tjera të shtëpisë. Sa për atë që quhet përherë «vendi i tij», nganjëherë, por jo shpesh, më pëlqen ta zë edhe vetë. Ai nuk shqetësohet nga kjo. E vetmja gjë që nuk e duron dot, është po t’i lëvizësh sadopak dorëshkrimin që ka lënë, gjë që kam kujdes të mos ia trazoj.
-Për shkak të të qenët shkrimtar në profesion të lirë, bashkëshorti juaj e ka pasur gjithnjë të lehtë të zgjidhte mëngjesin si kohë për t’iu kushtuar krijimtarisë? Cila ishte koha juaj? Cila është tani?
Mëngjeset e mia janë detyrimisht të zëna me shumë angazhime jashtëletrare, që natyrisht do të doja të mos i kisha. Gjatë viteve që u mora me kujtimet, këto të fundit u vunë në rendin e parë të gjërave. Po jo gjithnjë ia kam dalë mbanë këtij synimi. Ka qenë një përpjekje e përditshme për të siguruar kohën e nevojshme që më duhej për librin, pa lënë mbas dore detyrimet e tjera. Dhe, sidomos e mbi të gjitha, të ruaja ekuilibrin dhe harmoninë brenda vetes sime, gjë që më është tejet e rëndësishme në gjithçka që bëj. Me fjalë të tjera, të mposhtja atë ndjenjë faji që më zaptonte, sa herë s’arrija t’i çoja përpara, në një front, të gjitha bashkë. E vështirë, vërtet, por jo e pamundur.
-A mund të hidhni pak dritë mbi errësirën e laboratorit tuaj?
Natyrisht që çdo libër ka një parapërgatitje të gjatë. Të paktën në rastin tim. Unë nuk punoj me shpejtësi dhe i rikthehem shpesh asaj që kam shkruar. Sidomos gjuhës. Shumë herë më duket se fraza nuk është dhënë me saktësinë e duhur, atëherë e ripunoj atë derisa bindem që tingëllon natyrshëm. Një ndihmë e madhe kanë qenë jo vetëm ditarët, të cilët më kanë shoqëruar një pjesë të mirë të jetës, por edhe mbresa e përshkrime të marra në situata të ndryshme, atje ku fati më ka dhënë mundësinë të jem e pranishme. Në të vërtetë, shënime të këtij lloji kam mbajtur përherë, ngado, në udhëtime, në kafene, në mbledhje, nëpër konferenca. Të gjitha këto të mbledhura bashkë kanë qenë një burim i vyer për atë punë që do më priste më vonë.
-Kur dhe si e ndieni se një libri i duhet vënë pika e fundit?
Nuk e di. Gjithçka shkon vetiu drejt fundit. Ka qëlluar megjithatë që kam bërë edhe disa funde, derisa gjej mes tyre atë që më shkon më për shtat a më për zemër.
-Ç’marrëdhënie keni me titullin e një libri? Ç’marrëdhënie kishit me “Kohë e pamjaftueshme”? Si erdhi ky titull? Pse ky?
Titujt janë diçka që s’mund të përcaktohet… Ata mund të lindin qysh në fillim, në mes të librit, ose në fund. S’ka ndonjë rregull, mendoj. Për librin e kujtimeve huajta titullin e një vjershe të Ismailit, që u bë e njohur në vitet ‘90 dhe që më shkaktonte një emocionon të veçantë sa herë që e lexoja «Kohë e pamjaftueshme». Më është dukur i natyrshëm, ngaqë vetë koncepti i kujtimeve e përfshin kohën.
-A keni libra të pashkruar, subjekte që presin apo që i keni humbur rrugës… A keni pengje si shkrimtare?
Pa këtë libër do të ndihesha, ndoshta, e paplotësuar dhe mund të kisha pengje. Tani nuk më duket. Shumica e atyre që kam dashur të shpreh, i kam thënë këtu. Së paku kështu më është krijuar bindja.
-Si e gjykoni librin “Kohë e Pamjaftueshme” librin tuaj apo librin e bashkëshortit tuaj?
Me sa kam kuptuar, lexuesit e kanë marrë si një libër që na përket të dyve në mënyrë pothuajse të barabartë. Është vështirë të dallosh se cili nga ne të dy është më shumë i pranishëm në të. Sepse bëhet fjalë për një jetë të përbashkët. Ndaj mendoj se ky është një përftim i drejtë, që vjen vetvetiu nga ajo që kam dashur të them.
-Çfarë do të vijë pas “Kohë e pamjaftueshme”?
Kjo është pyetja më e vështirë që më bëni. Sinqerisht nuk di si t’ju përgjigjem. Më janë dashur pesëmbëdhjetë vjet për të shkruar këtë libër. Do të më duhet ca kohë për t’u ndarë me të. Ndërkaq, po lexoj me kënaqësi të gjithë librat e tjerë, që kam dashur t’i lexoj gjatë kësaj periudhe dhe që s’kam mundur për shkak të kohës së pamjaftueshme…
ARTA MARKU
© Panorama.al
