Shtetet e Bashkuara kanë rënë dakord t’i lejojnë Arabisë Saudite të ketë programin e vet bërthamor dhe të pasurojë uraniumin, raportoi CNN, duke cituar dokumente draft dhe burime të njohura me negociatat.
Draft-marrëveshja është negociuar tashmë dhe pret nënshkrimin e Presidentit Donald Trump, nënvizon raporti.
Marrëveshja nuk do të kërkonte as masat e përforcuara të mbrojtjes të Agjencisë Ndërkombëtare të Energjisë Atomike (IAEA), të njohura si Protokolli Shtesë, i cili u jep inspektorëve akses më të gjerë në objektet bërthamore dhe është hartuar për të ndihmuar në zbulimin e aktiviteteve bërthamore të padeklaruara.
Marrëveshja e raportuar do t’u jepte sauditëve akses në të njëjtën teknologji të pasurimit të uraniumit që është në zemër të mosmarrëveshjes së Iranit me Perëndimin që zgjat prej dekadash. Uashingtoni dhe Izraeli kanë argumentuar prej kohësh se programi i pasurimit të Teheranit mund të përdoret për të prodhuar armë bërthamore dhe i përmendën këto shqetësime kur nisën sulme ndaj infrastrukturës bërthamore të Iranit në fillim të këtij viti.
Teherani ka pohuar vazhdimisht se programi i tij bërthamor është ekskluzivisht paqësor dhe se, si palë në Traktatin për Mospërhapjen Bërthamore (NPT), ka një “të drejtë të patjetërsueshme” për të pasuruar uranium për qëllime civile. Irani ka zbatuar përkohësisht Protokollin Shtesë të IAEA-s, duke u lejuar inspektorëve akses më të gjerë sesa kërkohet sipas masave standarde mbrojtëse.
Arabia Saudite ka kërkuar prej kohësh një industri bërthamore, duke thënë se dëshiron të zhvillojë burimet vendase të uraniumit, të diversifikojë përzierjen e saj të energjisë, të çlirojë më shumë naftë bruto për eksport dhe të nxisë projekte industriale dhe të desalinizimit. Riadi gjithashtu ka argumentuar se, si anëtar i NPT-së (Traktati i Mospërhapjes), ka të njëjtën të drejtë si shtetet e tjera anëtare për të pasuruar uranium për qëllime paqësore.
Marrëveshja do të shënonte një largim nga qasja e hershme e Uashingtonit ndaj bashkëpunimit bërthamor civil, e cila është “standardi i artë”. Në vitin 2009, Emiratet e Bashkuara Arabe hoqën dorë përgjithmonë nga pasurimi i uraniumit dhe ripërpunimi i plutoniumit në këmbim të bashkëpunimit bërthamor të SHBA-së. Që atëherë, marrëveshja është promovuar nga administratat e njëpasnjëshme të SHBA-së si një model për bashkëpunimin bërthamor në Lindjen e Mesme.
Ekspertët e kontrollit të armëve, të cituar nga CNN, kanë paralajmëruar se lejimi i Arabisë Saudite për të ndjekur pasurimin mund të dobësojë “standardin e artë” dhe të inkurajojë vendet e tjera në rajon të kërkojnë të drejta të ngjashme. Ata gjithashtu kanë argumentuar se pasurimi vendas i jep një vendi një aftësi latente të armëve, pasi e njëjta teknologji centrifuge e përdorur për të prodhuar karburant reaktori mund të prodhojë gjithashtu uranium të gradës së armëve nëse pasurimi vazhdon në nivele më të larta.
Shtëpia e Bardhë nuk iu përgjigj pyetjeve në lidhje me marrëveshjet dhe në vend të kësaj i referoi CNN-së një deklarate të tetorit 2025 nga Sekretari i Energjisë Chris Wright, i cili njoftoi përfundimin e negociatave.
“Ne u takuam për një marrëveshje mbi bashkëpunimin bërthamor civil”, tha Wright në atë kohë. “Së bashku, me marrëveshje dypalëshe mbrojtjeje, ne duam të zhvillojmë bashkëpunimin tonë, të sjellim teknologjinë bërthamore amerikane në Arabinë Saudite dhe të ruajmë një angazhim të fortë për mospërhapjen e armëve bërthamore.”
Ambasada e Arabisë Saudite në Uashington, DC, nuk iu përgjigj një kërkese për koment.
Administrata Trump informoi disa persona në Capitol Hill mbi skicat themelore të marrëveshjes bërthamore saudite në fillim të këtij viti, dhe që atëherë, mendohej se ajo do të kishte një dispozitë të veçantë që lejonte një shkallë të caktuar të pasurimit të uraniumit dhe/ose ripërpunimit të plutoniumit në vend, sipas një burimi të njohur me çështjen. Burimi tha se kjo do të ishte “e paprecedentë” për një marrëveshje të tillë.
© Panorama.al
