SELAMI XHEPA
Buxheti është, pa dyshim, instrumenti themelor në realizimin e politikave të rishpërndarjes midis grupeve të popullsisë, midis rajoneve të vendit dhe midis sektorëve ekonomikë, dhe në historinë dhe filozofinë e tij është mjeti që, me justifikimin e arritjes së objektivave kombëtarë/strategjikë, është përdorur për të fuqizuar vetë shtetin dhe burokracinë e saj, duke marrë përherë e më shumë nga liria e individit, të shprehur në mënyrën më tipike në formën e taksave konfiskuese mbi individët.
Në thelbin e vet, motivimi kryesor për mbajtjen e niveleve të larta të shpenzimeve publike, në botën e parashekullit të njëzetë, ka qenë nevoja e financimit të luftërave dhe ekspansionet territoriale. Një thënie e historianit të shumëcituar të lashtësisë, Herodotit, se “Lufta është babi i të gjitha gjërave”, gjen vend edhe në shpjegimin e historikut të financave publike. A nuk ishte, në fakt, Lufta e Peloponezit që e detyroi qeverinë e Athinës për shkak të rritjes së shpenzimeve të financimit të kësaj lufte të shkrinte statujën prej ari të perëndisë Athina dhe të prodhonte paratë që i duheshin për vazhdimin e saj? Ndërsa Ciceroni shkruante se “lëngu lubrifikues i luftës është paraja e pakufizuar”. Në çdo botim të njerëzve të shquar dhe shkrimtarëve të mëdhenj si Rable, Robert de Balsac, Robert Burns (i cili ka kushtuar një poemë urrejtjes akcizës, Dostojevski, Kardinali Rishelje etj.) gjejmë një mori referencash që na bindin se historia e financave ka qenë një përpjekje e përhershme për të mbyllur boshllëkun midis parave të disponueshme dhe shpenzimeve të kushtueshme të luftërave. A nuk është edhe sot nevoja për financimin e operacioneve luftarake në Lindjen e Mesme që ka krijuar këtë situatë kritike në gjendjen e financave publike të SHBA-ve dhe në sjelljen e kursit të këmbimit të dollarit në raport me monedhat botërore, duke sjellë një pështjellim të pazakontë edhe në financat publike dhe në pasuritë individuale të qytetarëve në shumë vende të botës?
Pikërisht me motivimin e angazhimeve në luftëra në emër të interesave kombëtare, janë motivuar edhe politikat taksuese mbi popullsinë. Edhe pse, siç e thotë Lloyd George, “koha më e mirë për të taksuar njeriun është dita kur ai vdes”, kjo nuk do të thotë se taksat e trashëgimisë kanë qenë burimi i vetëm i të ardhurave të buxhetit. Përkundrazi, të gjitha taksat që njohim sot kanë ekzistuar, në forma dhe përmasa të ndryshme, tek të gjithë popujt që prej botës së antikitetit, të ndryshuara herë pas here kryesisht si pasojë e presioneve të grupeve të ndryshme shoqërore.
Në tatimin mbi të ardhurat personale, forma më e vjetër dhe e thjeshtë e taksimit ka qenë taksa për frymë, e cila, duke qenë fikse për çdo banor, ishte thellësisht regresive. Në Anglinë e viteve 1200-1300 kjo taksë ishte një shilingë për frymë për çdo banor mbi 15 vjeç, duke përjashtuar lypsarët. Kjo ishte një taksë thellësisht regresive dhe nuk mbante në konsideratë të ardhurat e çdo banori. Për këtë arsye, taksa kryesore dhe burimi kryesor i të ardhurave në monarkitë e kësaj epoke ishte taksa mbi tokën, e cila sërish ishte përgjithësisht sa 1/10 e prodhimit, domethënë proporcionale në raport me pjellorinë e tokës dhe prodhimin. Kjo sigurisht që e bënte taksimin më të ndershëm dhe më të pranueshëm. Fakti që popullsia botërore ishte kryesisht rurale sigurisht që e bënte këtë formë taksimi burimin kryesor të të ardhurave, nga 40-60 të totalit të të ardhurave. Këtë formë taksimi e ndeshim të zbatuar në Shqipëri që prej kohës së Perandorinë Otomane dhe deri në kohën e Mbretërisë.
Tokëvil nënvizon se taksat kanë qenë një ndër shkaqet kryesore të Revolucionit Francez. Dhe në fakt, në Deklaratën e të Drejtave të Njeriut dhe Qytetarit, revolucionarët francezë kishin shkruar se “taksat duhet të merren në mënyrë të barabartë nga të gjithë qytetarët, sipas aftësisë së tyre për të paguar”, që në fakt ishte një koncept që i referohej mesjetës, ku taksa kishte qenë e barabartë me 1/10 e të ardhurave. Këtë praktikë e ndeshim te kalifati Abasid i shekullit të 8-të, në Anglinë e shekullit të 14-të (që u shtua në 15% në kohën Cromwell), decima-n veneciane etj. Po t’i referohemi Anglisë, që ndoshta ka historinë më të pasur të reformave fiskale dhe taksimit, përpjekja e parë e modernizimit të këtij lloji tatimi daton në vitin 1662, me një nivel 20% taksë mbi të gjitha llojet e të ardhurave. Ky sistem u modernizua tërësisht nga William Pitt, që e uli nivelin e saj në vetëm 10%. Kjo, pra, ka qenë epoka e taksës proporcionale, apo e taksës së sheshtë, siç e njohim sot të pagëzuar me këtë emër nga dy prej studiuesve të njohur të taksimit, Hall dhe Rabushka.
Shembulli më i hershëm që e ndeshim taksën progresive në kuptimin e sotëm gjendet në Francë (për një kohë shumë të shkurtër), që ishte zbatuar në normën nga 3-9 franga për frymë, sipas madhësisë së të ardhurave. Ky sistem ishte formalizuar në shekullin e 18-të, me shkallën nga 0-20% sipas niveleve të të ardhurave. Jakobinët, veçanërisht Robespieri, e përkrahu fuqimisht këtë politikë taksimi duke ngjallur dhe një debat të fortë nga Gladstone, që e konsideronte këtë politikë se një “tendencë të qartë drejt komunizmit”; kjo formë taksimi ishte qartësisht konfiskuese. Sidoqoftë, këtë praktikë taksimi filloi ta zbatonte edhe Anglia. Viti 1909, kur Lloyd George paraqiti buxhetin në Parlament, ishte viti kur shënohet kalimi nga taksa e sheshtë te taksimi progresiv me tri nivele: 3.75%, 5% dhe 5.83%, në varësi të fashës së të ardhurave. Sa më shumë rriteshin shpenzimet për luftërat, aq më shumë rriteshin edhe normat marzhinale të bandës së sipërme (kufiri i sipërm), duke arritur në fundin e viteve 1970 deri në 49%, dhe që me ardhjen në pushtet të Margaret Thaçer u ul në 40%. Rasti interesant që shënon eksperienca e reformës së Thaçerit ishte se me uljen e normës së taksës nga 49 në 40%, totali i taksave që kishin paguar 1% e taksapaguesve më të mëdhenj të vendit (pra, më të pasurit) ishte rritur nga 11% në 15%, një shembull i qartë se ulja e taksës mund të sigurojë më shumë të ardhura (e famshmja kurba Lafer).
Bota demokratike ka zbatuar sistemin e taksave progresive përgjatë gjithë shekullit të njëzet dhe rikthimi drejt taksës së sheshtë i dedikohet fillimit të viteve 1990, i filluar së pari në Hong Kong dhe nga Estonia, në vitin 1994, që mori më pas një shtrirje të shpejtë në shumë vendet të Europës Qendrore e Lindore, në vendet e rajonit tonë por dhe në disa nga shtetet e Amerikës.
Në një studim të kryer nga Michael Keen et al (The “Flat Tax(es)”: Principles and Evidence), janë analizuar disa nga çështjet më të rëndësishme që lidhen si me nivelin optimal të gjetjes së norme taksimi të sheshtë “optimale”, ashtu dhe çështjet që lidhen me efektet e saj në shpërndarjen dhe rishpërndarjen e të ardhurave, në nxitjet që krijohen në punësim dhe sipërmarrje, në administrimin dhe zbatueshmërinë e legjislacionit tatimor etj.
Në retorikën politike që shoqëron kalimin drejt zbatimit të taksës së sheshtë, apo e kundërta, siç po ndodh aktualisht me propozimet e hedhura nga Partia Socialiste për të kaluar në sistemin progresiv, argumenti themelor i përdorur lidhet kryesisht ose thuajse tërësisht me variabëlin e shpërndarjes së të ardhurave, me nevojën e krijimit të një barazie sociale më të madhe, një qëllim shumë fisnik dhe i lartë, i aspiruar prej shumë dijetarësh të shquar e burrash shteti të njohur. Edhe shoqëria shqiptare ka shpenzuar për programet e mirëqenies sociale (sigurime shoqërore, ndihma ekonomike e pagesa papunësie dhe subvencione) që prej vitit 1996 mesatarisht 8.4% të PBB-së dhe që prej vitit 2007 kjo kategori shpenzimesh ka ardhur në rritje, duke e çuar faturën sociale në 10.4% të PBB-së.
Por, në thelbin e vet, taksa e sheshtë është gjithashtu progresive, pasi kontributi i secilit në të ardhurat publike varion sipas nivelit të të ardhurave. Ajo që e dallon, prandaj, taksën e sheshtë nga taksa progresive, është thjesht shkalla e progresivitetit. Ajo çfarë duhet mbajtur në konsideratë gjithashtu kur diskutohet për rolin (ri)shpërndarës të taksave në ekonomi dhe shoqëri, analiza nuk duhet kufizuar në një taksë të vetme, por në sistemin e taksimit në tërësi. Shumë studime kanë provuar, për shembull, se tatimi mbi vlerën e shtuar dhe akcizat kanë qenë neutrale në ndikimin e tyre në procesin e shpërndarjes. Por, disa taksa të veçanta, si për shembull akciza mbi karburantet kanë ndikim të fortë tek grupet me të ardhura të larta, pasi ata janë përdoruesit kryesor të makinave private. Për rrjedhojë, shumë nga vendet që kaluan në zbatimin e taksës së sheshtë duke ulur ndjeshëm nivelet e larta marxhinale të taksës, e shoqëruan këtë me një rritje të këtyre taksave indirekte me qëllim ruajtjen e nivelit të të ardhurave të buxhetit.
Dy studime që janë kryer në vlerësimin e eksperiencës së Rusisë dhe të Sllovakisë lidhur me ndikimet që pati kjo reformë fiskale në shpërndarjen e të ardhurave, konkludojnë se “ndryshimet e treguesve agregat të progresivitetit të taksave nuk e tregojnë dot të gjithë historinë. Sidoqoftë, studimet tregojnë se ndikimi i reformës së taksës së sheshtë në shpërndarje është shumë kompleks, por nuk ka dyshim se ai ka efekte negative në grupet me të ardhura të ulëta”. Ky është një konkluzion shumë i rëndësishëm që tregon se në tërësinë e vet, roli (ri)shpërndarës i kësaj takse është i dobët, i paqartë dhe jo i fortë. Ndërsa ndikimi i qartë i saj në grupet që ndodhen në kuantilin e fundit të të ardhurave, ka bërë që vendet që e kanë zbatuar këtë reformë të ndjekin rrugë të ndryshme për të mbrojtur të ardhurat për kategoritë e mësipërme. Në rastin e Shqipërisë, përveç kufirit përjashtues të të ardhurave në aplikimin e taksës, ky proces u shoqërua me një kompensim të plotë në shtesën e pagës në masën e rritjes së taksës dhe me indeksimin e përvitshëm të pagave dhe pensioneve. Në planin teorik, kjo e bën këtë reformë Pareto eficiente, në kuptimin që shtresat me të ardhura më të ulëta mbrohen nga efekti negativ i taksës, ndërsa grupet e të ardhurave më të larta janë më mirë: shoqëria në tërësi është më mirë me një nivel më të ulët takse.
Sigurisht që, që nga koha e zbatimit të kësaj reforme kanë ndodhur zhvillime të rëndësishme në tregjet e mallrave, që prej vitit 2007 e në vazhdim. Mallra të rëndësishme dhe me peshë të lartë në shportën e shpenzimeve të qytetarit kanë shënuar rritje të ndjeshme të çmimeve, duke e zbehur efektin e indeksimit të të ardhurave. Për rrjedhojë, është koha për të riparë kriteret e zbatimit të taksës mbi të ardhurat, duke revizionuar pragun përjashtues të të ardhurave në ndoshta deri në një shumë të barabartë me 1,500$/vit. Kjo skemë siç dihet është e modifikuar edhe me masa të tjera mbështetëse në rastet e familjeve me shumë fëmijë, duke alokuar një shumë lump sum për fëmijë për familjet me shumë fëmijë në moshë shkollore, për grupet e shtresave në nevojë. Sigurisht që ka nevojë të studiohen më hollësisht ndikimet që ka për buxhetin çdo skenar për përmirësim të skemës, por ajo që dua sërish të nënvizoj është se për shkak të zhvillimeve që kanë ndodhur në këto vite, mënyra e aplikimit të kësaj takse duhet të rishihet për ta përmirësuar dhe për ta bërë më të pranueshme nga pikëpamja sociale. Për më tepër, sërish studimet empirike kanë treguar se efekti i kësaj takse në krijimin e nxitjeve për më shumë punë dhe sipërmarrje, ka qenë shumë i fortë për grupet e të ardhurave të larta (që paguanin taksa nga 10-25% të të ardhurave), por nuk provohet ndonjë ndikim në grupet e të ardhurave të ulëta (që paguanin tatim mbi të ardhurat deri në 10%).
II
Siç e nënvizuam edhe më sipër, historia ka dëshmuar se shkaku kryesor i rritjes së shpenzimeve e, për rrjedhojë, edhe i taksave, kanë qenë luftërat. Për këtë arsye ndeshim nivelet më të ulëta historike si të shpenzimeve dhe të taksave në shekullin e 19-të dhe nivelet më të larta të tyre në shekullin e 20-të. Shpenzimet publike u dyfishuan në vitet që nga Lufta e Parë Botërore dhe katër dhe pesëfishuan në vitet e Luftës së Dytë Botërore. Ato vazhduan të rriten dhe të mbeten në nivele të larta edhe në vitet e pasluftës. Edhe në ShBA, që mbetet ekonomia e zhvilluar me nivelin më të ulët të shpenzimeve publike, këto janë rritur nga 16% e PBB-së në fillimet e viteve 1950, deri në mesatarisht 32% që janë aktualisht. Ndërsa në vendet e Europës shpenzimet publike ato u rritën nga nën 10% e PBB-së në vitet e paraluftës (në Angli, për shembull, ishin vetëm 6.5%), në 45-50% të PBB-së në të gjithë vendet europiane dhe madje edhe mbi 60% në vendet nordike.
Pse ky nivel i lartë shpenzimesh publike në kohët e sotme? Argumenti është “shteti i mirëqenies”, një term ky që i referohet bishopit të Kishës Anglikane të Mançesterit, William Temple, që në vitin 1928. Krijimi i një shteti social dhe reformat që e shoqëruan këtë filozofi të iniciuar nga Bismarku dhe të përqafuara në gjithë kontinentin, çuan në ndryshime të thella të rolit të shtetit në ekonomi. Zhvillimi dhe modernizimi i infrastrukturës, pensionet dhe sigurimet shëndetësore, zhvillimi i një sistemi modern arsimor, patën dhe vazhdojnë të kenë rolin primar dhe përcaktues në nivelin e shtetit në ekonomi. Por, edhe vetë roli i shtetit si rregullator i cikleve të biznesit, e frymëzuar nga teoritë Kejnsianiste që vazhduan të mbizotërojnë mendimin akademik dhe politikëbërës deri në fillimin e viteve ’80 të shekullit të kaluar, i dhanë botës atë profil që shohim sot në tipologjinë e financave publike. Shkolla e zgjedhjes publike, sigurisht që jep një përgjigje edhe teorike të kësaj gjendjeje të shtetit të madh dhe gjithëprezent në jetën ekonomike e sociale, e lidhur kjo si më stadin e arritur të reformave sociale dhe mirëqenies së krijuar, ashtu dhe me lobimin e grupeve të interesave.
III
Nëse konkluzioni që besoj se del nga analiza e sistemit të taksimit që parashtrova më sipër është se zbatimi i taksës së sheshtë është Pareto-eficiente, një pyetje e natyrshme do të ishte atëherë: përse vetëm disa vende e zbatojnë këtë reformë, ndërsa shumica e vendeve, veçanërisht ato të zhvilluara, vazhdojnë të zbatojnë sistemin progresiv? Pikërisht këtu duhet t’i referohemi ekonomisë politike, modelit të përfaqësimit politik të qytetarit votues.
Bentham, Tokëvili dhe John Stuart Mill janë ndër mendimtarët e parë të mëdhenj që kishin folur për një konflikt interesi që krijohet midis një elektorati që zgjerohet vazhdimisht dhe elitës së taksapaguesve. Në demokracinë moderne, thoshte një lord anglez, në analizë të fundit politika do të kontrollohet dhe do të vihet në shërbim të maxhorancës së elektoratit që janë kryesisht nga klasat e varfra, ndërsa të ardhurat sigurohen kryesisht nga një grup i vogël njerëzish të pasur.
Shumica e shteteve në shekullin e 19-të e lidhin pjesëmarrjen në votime me kontributin në pagimin e taksave. Në Francë, deri në vitin 1830, pjesëmarrja në votime kondicionohej nga një nivel minimal pagimi të tatimeve dhe ata që paguanin më shumë taksa kishin të drejtë të zgjidhnin deri në 40% të përfaqësimit në Parlament. Edhe në Itali, Gjermani dhe vende të tjera europiane ka pasur një lidhje midis pagimit të taksave dhe pjesëmarrjes në demokraci, lidhje që u thye pas Luftës së Parë Botërore. Sigurisht që në shoqëritë moderne demokratike kjo situatë ka ndryshuar. Numri i pjesëmarrësve në votime është shumë më i lartë se i tatimpaguesve. Në SHBA ky raport shkon nga 1.6 në deri në 1.8:1; ndërsa në Shqipëri ky raport shkon në 2.6:1, që do të thotë se në gati 3 votues, vetëm njëri paguan taksa.
Sjellja e votuesit udhëhiqet nga sjellja e përfaqësimit të tij dhe kjo e fundit ndikohet nga ajo e zgjedhësve – duke nënkuptuar se ndikohet nga ekstremet e skedulit të taksave, të cilët duhet të rishpërndajnë në favor të fashës së të ardhurave të mesme – pikërisht e kundërta e asaj që krijon taksa e sheshtë. Kjo do të çonte në më shumë pabarazi, dhe fakti që kjo reformë u zbatua në vendet në tranzicion, të cilat kishin kaluar nga një sistem barazitizmi (në varfëri) tek një rritje e ndjeshme e pabarazisë (në pasuri), dhe që për rrjedhojë, sipas modelit të sjelljes së votuesit, duhet të kishte ushtruar presion në rritje dhe jo në ulje të nivele marxhinale të sipërm të tatimit mbi të ardhurat, e bën edhe më intrigues këtë veprim politik.
Argumenti themelor në këto rrethana besoj se lidhet kryesisht me ineficiencat e larta të administratës fiskale, paaftësinë e saj për të zbatuar vjeljen e taksave duke shmangur evazionin e lartë fiskal i cili ka si burim kryesor grupet me të ardhura të larta. Fakti që edhe pse me norma pothuaj të barabarta të tatimit mbi të ardhurat me vendet e OECD-së, ekonomitë e Lindjes siguronin mesatarisht 4.1% e PBB-së ndërsa të parat deri në 6.4% të PBB-së, një shkallë evazioni fiskal në tatimet mbi të ardhurat prej 36%. Sigurisht, që kjo praktikë dëshmon se po ndërtohej jo vetëm një shoqëri e pabarabartë, por dhe me parime morale të sëmura, gjë që mund të justifikojë plotësisht këtë ndryshim politik. Një tjetër argument është padyshim edhe nevoja e këtyre ekonomive në tranzicion për të ndërtuar një ekonomi tregu moderne dhe konkurruese, dhe është i njohur në historinë e ekonomisë që taksat kanë luajtur dhe vazhdojnë të luajnë një rol të ndjeshëm në këtë garë globale. Irlanda, për shembull, mbahet akoma si shembull ku vendosja e taksës mbi fitimin në 10% për disa dekada, ka luajtur një rol thelbësor dhe e bëri atë një ndër vendet më të suksesshme në progresin ekonomik e social të këtij vendi.
IV
Nuk do të mjaftonte as edhe një material shumë më i gjerë studimor për të argumentuar rolin e politikave fiskale, neutralitetin, nxitjet pozitive apo negative që ajo krijon në ekonomi. Besimi im është se ne kemi nevojë të përsosim si skemën e politikës së taksimit ashtu dhe (veçanërisht) atë të administrimit fiskal. Ne mund të ndajmë më shumë nëse kemi një ekonomi që krijon më shumë, përndryshe, do ta fusnim vendin dhe ekonominë e vet në një lojë me shumë zero, në mos edhe negative.
