Tek dera më pret Sadija, gruaja e pandashme e shkrimtarit të madh, e cila bën rolin e bashkëshortes, shoqes, mikeshës, konsulentes, recensentes, por dhe memories për çdo ngjarje që Dritëroi ka kaluar në jetë. Çdo gjë që mund t’i shpëtojë gjatë bisedës poetit të madh, tashmë në të tetëdhjetat e tij, është Sadija që e plotëson dhe e qartëson. Dritëroi ishte ai që “vuri përpara” Byronë Politike në 1991 në kongresin e 10 të PPSH-së, që pati guximin të dënojë kultin e Enver Hoxhës në mes të komunistëve të kongresit, ku më ithtarët nuk ngurruan t’i dërgonin dhe letra kërcënuese për këto kritika. Por shkrimtari mbahet mend edhe për termin origjinal që vuri si diçiturë për qeverisjen e Fatos Nanos kur tha, se “kjo lloj qeverisje nuk është meritokraci, por shkërdhatokraci”. Por edhe pse në moshë të thyer dhe pa interes për politikën aktive, poeti ndjen shqetësim dhe revoltohet me situatën politike në vend, me varfërinë, me depresionin e njerëzve që shprehet shumë herë në dhunë a në vetëvrasje.
Ju jeni ndjekës i kujdesshëm i ngjarjeve politike dhe jo vetëm, besoj i keni ndjekur debatet e fundit në Parlament të ngarkuara me sharje dhe ofendime, akuza dhe kundërakuza e deri në grushta. Sa kjo gjuhë dhe këto sjellje, vendosin dhe një lloj standardi në komunikimin e përditshëm të njerëzve të thjeshtë?
Në mënyrë të padiskutueshme që ndikon drejtpërdrejtë në mënyrën se si komunikojnë dhe sillen qytetarët. Parlamenti ndiqet shumë nga shqiptarët, të gjithë i kanë sytë nga seancat e tij dhe gjuha që përdoret aty fillon dhe vendoset si normë komunikimi. Në kohët e mbretërive, njerëzit rreth oborrit imitonin dhe kërkonin të flisnin me gjuhën e mbretit, duke e konsideruar si gjuhë kulture, si gjuhë zyrtare dhe ajo madje influencoi shumë në krijimin e gjuhës standarde, zyrtare në komunikim. Fjala dhe gjuha e mbretit ndikoi në krijimin e këtij standardi. Atëherë nuk kishte parlamente, por gjuha e tij ndikonte duke vendosur një normë të gjuhës. Duke bërë një krahasim me Parlamentin tonë, ai duhet të konsiderohet si një shkallë më e lartë se mesatarja e popullit, sepse presupozohet se populli ka zgjedhur njerëzit më të mirë të tij, ka dalë nga populli, duhet të flasë në atë mënyrë dhe me atë gjuhë, që të ndikojë pozitivisht në popull. Komunikimi në Parlament duhet të ndikojë për mirë në komunikimin e përditshëm të njerëzve, të nxënësve, ndërsa aktualisht qytetarëve dhe fshatarëve u serviret një gjuhë rrugaçërie, “të bëfsha nënën”, “të bëfsha këtë dhe atë…”. Këtë nivel na ofron sot Parlamenti ynë. Parlamenti duhet të jetë vendi ku deputetët duhet të sjellin problematikën e votuesve të tyre, të propozojnë zgjidhje për to, të bëjnë ligje, që në fund të fundit do të çojnë në përmirësimin e jetës së qytetarëve. Por, në vend që në Parlament të debatohet për këto probleme, dëgjojmë vetëm fjalë të tilla, si “bllokmen, bllokqen”, “yt atë ka qenë ai që ka vrarë etj” apo “unë e di se ku ka qenë motra jote”…etj si këto. Por a e kanë vrarë mendjen këta politikanë se një gjuhë e tillë influencon negativisht në popull? Kjo gjuhë e Parlamentit çon automatikisht në rritjen e agresivitetit dhe dhunës dhe në komunikimin e përditshëm të qytetarëve, që degjenerojnë në vrasje.
Dhuna verbale në Parlament transmetohet edhe nga deputete gra..
Femrat në Parlamentin tonë duken sikur kanë bërë injeksione dhe janë bërë meshkuj. Hormonet femërore janë shndërruar në mashkullore dhe kemi ca gra si meshkuj. Nëse ka vajza të pamartuara në Parlament, ka rrezik të mos i marrë njeri, të mbeten të pamartuara, se ato të rrahin.
Seanca parlamentare para 21 janarit që u zhvillua me tone shumë të larta, mendoni se ndikoi dhe në acarimin e demonstruesve të një dite më vonë?
Parlamenti është mbushur vetëm me sharje, me batuta, me dhunë verbale dhe aspak me logjikën e parlamentarizmit, jo për të kuvenduar dhe gjetur zgjidhje, apo jo. Ne i themi Kuvend, që të kuvendojnë për të zgjidhur një çështje. Kurse me këto sharje, asgjë nuk zgjidhet dhe vetëm kërkohet që të dalë kush është më i fortë në sharje, dhe pse jo edhe në grushta. Pra aty bëhet garë sharjesh, luftë me fjalë. Nuk ka dallim lufta me armë nga lufta me fjalë. E gjithë kjo dhunë verbale përkthehet në, “dil ti në shesh të të tregoj unë se ç’je, ti je bllokmen, ty ta bëj fytyrën si lëkura e këpucës”. Nga ana tjetër i përgjigjet pala tjetër që edhe unë “do të ta bëj kështu dhe ashtu”.
Mos jemi kthyer në kuvendin e burrave si në kohët e vjetra?
Në kuvendin e burrave kishte rregull, nuk shaheshin, sepse kërciste pushka. Kuvendi i burrave vendoste disa rregulla se si të silleshin për shkak se nuk kishte kushtetutë dhe ligje. Kuvendi i odave hartoi dhe “Kanunin e Lek Dukagjinit”. Po ta lexosh kanunin nuk ka asnjë sharje, por disa rregulla se si duhet të funksiononte shoqëria në atë kohë. Madje sot ka ndryshuar edhe kanuni, vriten edhe gratë e fëmijët, gjë që kanuni e ndalonte rreptësisht. Me klimën politike të këtyre viteve, edhe kuvendi ka ndryshuar natyrë, sepse kemi sharje dhe zënka.
Një debat i madh po zhvillohet ditët e fundit për shkak të ndryshimit të rregullores së Kuvendit, ku janë rritur ndëshkimet ndaj deputetëve, si e vlerësoni si ish-anëtar i këtij parlamenti?
Për mua nuk duhet bërë ashtu, sepse jo vetëm me masa ndëshkimore, por dhe replikat i janë ngushtuar hapësirat opozitës. Nuk duhet të ketë masa ndëshkimore për deputetët, pse ka kaluar një minutë nga koha jote apo të mos të jepet e drejta e replikës. Rregullat e reja edhe të heqin të drejtën e fjalës, por edhe të dënojnë, kjo nuk shkon dhe duhet rregulluar.
Jemi rreth dy muaj para zgjedhjeve vendore, si e shihni klimën e përgjithshme politike dhe si parashikoni të zhvillohen këto zgjedhje?
Në vend që të pakësoheshin, të ulej tensioni, kemi një acarim deri në kulm të tensioni politik dhe ka gjasa, që në fushatën zgjedhore, të ngrihet akoma më shumë toni i retorikës fyrëse dhe vrasëse. Unë pres që fjala të bëhet më e ashpër nëse ky tension nuk fillon të ulet në Parlament dhe të nisë të debatojë për problematikën e elektoratit. Nëse shkon në një tryezë në një fshat apo dhe këtu në Tiranë, shikon se temat që diskutojnë qytetarët apo dhe fshatarët, s’kanë asnjë lidhje me ato që diskutohen në Parlament, nuk përputhen fare me debatet që bëhen në Parlament. Të tjera halle dhe probleme kanë njerëzit, dhe për të tjera diskuton e debaton parlamenti. Nuk ka debate në Parlament pse rriten çmimet, pse rriten vetëvrasjet, pse rritet papunësia, kush janë shkaqet dhe çfarë mund të bëhet. Asnjë nga këto problematika nuk zgjidhet duke sharë dhe fyer apo akuzuar njëri-tjetrin në Parlament. Prandaj them që janë në pozicione diametralisht të kundërta, problematika e popullit dhe diskutimi në Parlament. Numërohen 6 mijë të vdekur në këto 20 vjet nga aksidentet. Nuk shoh ndonjë debat apo përpjekje të përbashkët për të ulur këtë numër për vitet në vazhdim. Të tilla përplasje dhe retorikë, Parlamenti shqiptar nuk e ka pasur as në periudhën e parë të pluralizmit, gjatë kohës sime dhe të Pjetër Arbnorit kur kishim dalë nga një sistem komunist njëpartiak. Nuk kishte sharje të tilla, edhe pse sapo ishte përmbysur një sistem dhe kishim krijuar një të ri.
Nga vjen gjithë kjo gjuhë e rënduar sharjesh dhe fyerjesh profesor. Përse vjen duke rënë niveli qytetar në parlament sipas jush nga një legjislacion në tjetrin?
Sepse zgjedhin vetëm ata që duken, që shfaqen si më të fortët, njerëz të verbër për idenë, liderin dhe për përfitime ekonomike.
Ju e besoni se politika është kthyer në biznes?
Politika në përgjithësi është biznes.
Më duket se vetëm ju nuk përfituat nga politika, vazhdoni të banoni në një shtëpi të kohës së monizmit, edhe pse jeni dy kurora me mbesa dhe nipër, por dhe me pamundësi hapësirash për të sistemuar të gjithë arkivin tuaj letrar, që sa vjen dhe amortizohet nga këto kushte?
(Ndërhyn Sadija) Kur ishte deputet Dritëroi, kishte mundësi të merrte një kredi me interes të ulët sipas ligjit dhe të ishim sistemuar si gjithë të tjerët. Pati shumë deputetë, që morën një dhe dy shtëpi me kredi të buta për vete dhe fëmijët. Si idealist që është, Dritëroi nuk kërkoi që të sistemohej përmes një kredie shtetërore, i vinte zor dhe thoshte se nuk e kemi shtëpinë të keqe. Por sot, jemi shtatë veta në këtë shtëpi me fëmijë dhe s’kemi ku të vërtitemi. Ky është Dritëroi!
Pra politika është kthyer në biznes, apo është vetëm biznes..?
Në përgjithësi është biznes, politika zyrtare nivelet e larta, jo njerëzit që merren me politikë. Në fakt të gjithë njerëzit që merren me politikë, ankohen, shajnë, pse nuk u del jetesa, pse nuk gjejnë punë. “Njeriu është një kafshë politike”, ka thënë Aristoteli. Politikë bëjnë të gjithë, por nuk janë politikanë. Politikanë janë ata që drejtojnë. Thonë shpesh pse merret populli me politikë, na i ka lënë neve në dorë këtë punë. Kjo është teori reaksionare. Çdo njeri duhet të merret me politikë, që ti të mos më shtypësh, apo jo. Si mos të merrem me politikë, kur energjia është bërë dyfish, sheqeri dyfish të gjitha ushqimet bazë janë shtrenjtuar etj si këto.
Qytetari që merret me politikë, a ka fuqi që të ndryshojë gjë në interes të tij?
Po të merren seriozisht dhe mirë me politikë, ka mundësi të ndryshojë diçka. Unë nuk them të ndryshojë si në vendet arabe, por them që nëse politika do të vazhdojë në këtë mënyrë, është frikë që të ndodhin dhe gjëra të paparashikuara.
Revolucione?
Gjëra të paparashikuara, më kupton, njerëzve do t’u vijë në majë të hundës kjo gjendje dhe nuk do durojnë dot më e s’kanë ç’bëjnë më. Ja të marrim demonstratën e 21 janarit, dha një shenjë, apo jo, që kupa është mbushur dhe nuk e mban dot. Le të kesh armatime, le të jesh në NATO, por zemërimin e popullit nuk e mban dot. Nëse nuk merren masa të atilla që të ndryshojë retorika parlamentare dhe të merret me jetën e përditshme të njerëzve, me hallet, me telashet e tij, atje do të përfundojë.
Shpesh thuhet se politikanët janë shërbëtorët e popullit, janë vërtet kështu?
Sot s’janë fare, ne jemi shërbëtorët e tyre. Duke votuar, ne u bëmë shërbëtorë dhe ata agallarë. Atëherë ka qenë blloku i Byrosë tani është një bllok tjetër i këtyre.
Në këto 20 vjet të politikës shqiptare, kemi pasur shumë konflikte, ndërsa në krye të politikës pothuaj janë po ata njerëz, që nisën pluralizmin në 1990. Mendoni se ka ardhur koha që në Shqipëri s’duhet të jenë në politikë liderët karizmatikë, por të konkurrojnë dhe jo të emërohen politikanë të rinj. Karizmi i tyre ushqen shumë herë konfliktualitetin dhe kultin e individit në parti..
Në përgjithësi deputetët janë të rinj, mund të jenë 3-4 deputetë të vjetër. Por të rinjtë janë tepër dogmatikë, edhe pse janë me arsim të lartë dhe të shkolluar jashtë, të vjen keq që janë si ajo që i thotë më i rëndësishmi, kryetari i tyre se “gomari fluturon dhe ata përgjigjen; po gomari fluturon”. Nga ana tjetër, politika jonë e këtyre viteve vazhdon të mbajë ngjyrat e luftës së klasës. Gjithnjë deputetët i kujtojnë njëri-tjetrit se ç’ka qenë babai, mamaja, xhaxhai apo gjyshi; se rrjedhin nga komunistët dhe po ecin në rrugën e tyre. Kjo ndodh dhe me të majtën, që i kujton Kryeministrit Berisha se ka qenë sekretar partie. Doemos që dikush do të vinte nga Partia e Punës, për t’u bashkuar me lëvizjet demokratike dhe partitë e reja që po krijoheshin, sepse nuk do të mund të udhëhiqte ndryshimet politike, që ndodhën në Shqipëri në 1990. Edhe në revolucionin francez ishin klasat e larta, që udhëhoqën popullin e varfër në revolucione, ishin historianët, filozofët, enciklopedistët, sepse s’mund të udhëhiqte një hamall revolucionin. Edhe tek ne edhe ish- të përndjekurit nuk mundnin të udhëhiqnin lëvizjet dhe të krijonin partitë, që do të sillnin pluralizmin në Shqipëri. Në krye të lëvizjeve do të viheshin padyshim njerëz nga këto grupime, që ishin të pakënaqur nga ai sistem. Do të ishin komunistë që e lanë atë sistem dhe u vunë në krye të lëvizjeve demokratike. Edhe Saliut, që ia përmendin gjithmonë që ke qenë komunist, nuk është as e drejtë që t’ia përmendësh, por as e dobishme, kjo nuk sjell gjë. Dhe nga deputetët e djathtë dikush ka pasur xhaxhain komunist, dikush të atin, dikush gjyshin, dikush ka dëshmorë. P.sh., ka ministra që kanë dëshmorë të luftës, apo si rasti i Albana Vokshit, vjen nga familja e Bije Vokshit, Rajmonda Bulku, ka pasur vjehërr Josif Pashkon, i cili ka qenë anëtar i Komitetit Qendror, apo Ilir Rusmali, edhe i ati i tij ka qenë sekretar i parë i PPSH-së. Nëse i hyn kësaj logjike dhe analize, nuk dalim gjëkundi. Është një referim i gabuar që i bëjnë socialistëve, sepse edhe nga e djathta ka deputetë, që kanë pasur lidhje të ngushta me komunizmin. Duket sikur maxhoranca ka një qëllim, që me këto sulme që bën ndaj opozitës, kërkon ta nxjerrë atë jashtë ligjit. Kur i thua bllokmenë, si pretendon të ulesh të bisedosh, të merresh vesh me bllokqenër?!
Ndërkombëtarët, veçanërisht ambasadori amerikan është shprehur se vendi ka demokraci që përparon..Si i gjykoni deklaratat e ambasadorëve, janë një përpjekje për të garantuar stabilitet?
Shiko, ata duan stabilitet mesa duket, më shumë stabilitet, edhe pse nuk ka shumë demokraci, sepse ata i tremben ngjarjeve të mëparshme, ‘97-‘98 dhe nuk duan të rikthehen ato ngjarje, siç ishte historia e piramidave që solli ’97. Por tani nuk kemi piramida, por kemi piramidën e varfërisë, d.m.th, nëse në ‘97 paratë u morën njëdorë, sot ekonomia e njerëzve bie gradualisht përmes çmimeve, taksave, papunësisë. Rriten taksat për ilaçet për libra dhe shqiptarëve u heq edhe mundësinë për të lexuar, të paktën. Nuk lexojnë më. Ky presion që pësojnë njerëzit nga jeta e përditshme, nga vështirësitë, çon në depresion. Statistikat thonë se 1 në 3 shqiptarë është depresiv, kjo është e rrezikshme.
Në këtë klimë të acaruar politike, një krizë që po vazhdon pothuaj që prej 2 vjetësh, si mund të vijë zgjidhja dhe cila mund të jetë ajo?
Unë them që në zgjedhjet e tjera që vijnë, të mos zgjedhin këta përgjegjësa që janë sot, të bëhet si në Evropë, që nuk janë më po ata që krijuan lëvizjet demokratike dhe pluraliste pas rrëzimit të komunizmit. Janë tërhequr nga politika, si Les Valesa, apo Havel, dhe jo të thuhet se unë do të largohem nga politika kur Zoti të më mbyllë gojën. Nuk ka të përjetshëm, në komunizëm ishte ashtu, që largoheshe nga pushteti kur vdisje ose kur dilje armik. Nga ana tjetër, mendoj se deputetët duhet të zgjidhen më mirë. Unë them që deputetët duhet të jenë edhe nga fshatarësia, njerëz të zgjuar, agronomë, ekonomistë bujqësie që njohin hallet dhe të flasin edhe ata në parlament, të sjellin problemet ashtu siç i jetojnë në terren. Janë shumë herë edhe më të zgjuar se këta të qytetit, janë më kurajozë. Abraham Linkolni, ishte druvar dhe u bë president. Shkollimin e bëri me korrespondencë. Vetëm atëherë, do të shohim se si do të ziejë Parlamenti, se do të debatojnë për problemet konkrete. Kërkohet një lloj tjetër Parlamenti. Ka njerëz shumë të mirë dhe të përgatitur nga e majta, si Artan Lame, apo Shkëlqim Cani e shumë të tjerë. Por dhe nga PD-ja ka shumë jashtë Parlamentit, që janë shumë më të mirë, se disa deputetë që bëjnë vetëm zhurmuesin dhe altoparlantin.
Ditët e fundit ka nisur hapur gara për Bashkinë e Tiranës, si e shikoni këtë betejë. A duhet të rikandidojë Edi Rama për mandandin e katërt?
Unë mendoj se, nëse duhet të rikandidojë për mandatin e katërt në bashki, ai duhet të lerë partinë.
S’duhet t’i mbajë të dyja detyrat sipas jush? Përse?
Sepse në parti do të ketë punë shumë. Partia nuk është punë e paguar, duhet të punosh shumë që t’i bësh njerëzit për vete, se është kontribut vullnetar. Partitë nuk janë si ata komunistë, siç ishte Byroja Politike që vendoste, dhe detyra e Kryeministrit ishte ajo e kryetarit. Nëse do që të bëhet Kryeministër nesër, Edi Rama duhet të merret me partinë. Por Kryeministër nuk është e thënë që të bëhet vetëm kryetari i partisë. Më PS-në kur Fatosi ishte kryetar partie, Ilir Meta ishte Kryeministër, e më vonë edhe Pandeli Majko. Asnjëri prej tyre nuk ishte kryetar partie. Këtë e vendos partia…
…vijon nesër
BISEDOI: ARISTIR LUMEZI
© Panorama.al
