FLORJAN KALAJA
Ky shkrim trajton një nga vetëkufizimet jokushtetuese tradicionale të Shqipërisë në luftën kundër korrupsionit. Për të realizuar këtë analizë më duhet të bëj atë që nuk kanë bërë të paktën shtatë grupe pune dhe disa legjislatura të Kuvendit ndër vite. Konkretisht, historikun e rregullimeve ligjore relevante, qoftë në planin kombëtar dhe ndërkombëtar.
Bashkëpunimi me drejtësinë është një mënyrë dhe mjet i nevojshëm për të luftuar kriminalitetin. Por ky institut shndërrohet i domosdoshëm në rastet kur luftohen krimet obskure. Ndër to më të fshehtat janë krimet korruptive. Ekziston një konsensus i përbotshëm që secili shtet të përdorë joshjen përmes privilegjeve penale për të rekrutuar në radhët e autorëve të veprave penale persona të caktuar, që të kontribuojnë në shoqëri dhe në shtet për realizimin e drejtësisë. Pikërisht këta subjekte janë bashkëpunëtorët e drejtësisë, të cilët, në këmbim të dëshmisë para autoriteteve kompetente për gjithësa dinë, përfitojnë ose uljen e dënimit pas deklarimit fajtor ose përjashtimin tërësisht nga dënimi, dëshmi e cila në çdo rast përbën provë vendimtare për inkriminimin e autorëve të proceduar penalisht. Në të gjitha këto raste pranohet se shteti merr dobi shumë më të madhe nga reduktimi i përgjegjësisë penale të autorit bashkëpunëtor drejtësie se sa nga dënimi i tij sikur të mos e kishte këtë cilësi ligjore.
Nga ana tjetër, paraprakisht më duhet të sqaroj se tërësia e veprave penale korruptive, për nga mënyra e sanksionimit të tyre në Kodin Penal, ndahen fillimisht në një dualitet dhe dykategorizim, konkretisht: (i) korrupsioni në sektorin privat dhe (ii) korrupsioni në sektorin publik. Nga ana tjetër veprat penale korruptive janë ndarë në një triptik figurash veprash penale, duke pasur parasysh subjektin autor të tyre, të cilat për lehtësi referimi do t’i cilësoj në vijimin e këtij shkrimi si: (i) korrupsioni aktiv, konkretisht personi që jep përfitimin e padrejtë për të marrë shërbimin shtetëror apo privat; (ii) ndërmjetësimi në korrupsion, konkretisht personi që ndërmjetëson për t’u realizuar përfitimi i padrejtë në sektorin publik; (iii) korrupsioni pasiv, konkretisht personi që ushtron funksionin publik apo privat i nxitur nga përfitimi i padrejtë.
Në janar të vitit 1999, Këshilli i Europës ka miratuar Konventën Penale për Korrupsionin, e cila kërkon nga shtetet të kriminalizojnë korrupsionin në sektorin privat dhe publik dhe gjithashtu të kriminalizojnë korrupsionin aktiv, ndërmjetësimin në korrupsion dhe korrupsionin pasiv. Ndërkohë në nenin 22 kjo Konventë kërkon nga shtetet që të rregullohet me ligj mundësia e bashkëpunimit me drejtësinë universalisht dhe për çdo vepër penale korruptive, qoftë në sektorin privat dhe atë publik. Në raportin zyrtar shpjegues të saj parashtrohet rëndësia strategjike e bashkëpunimit me drejtësinë në luftën legjitime shtetërore kundër fenomeneve korruptive në shoqëri.
Në tetor të vitit 2003, Asambleja e Përgjithshme e Organizatës së Kombeve të Bashkuara miratoi Konventën kundër Korrupsionit. Duke vlerësuar rëndësinë strategjike të përdorimit të bashkëpunëtorëve të drejtësisë në luftën kundër fenomeneve korruptive në sektorin publik dhe në sektorin privat, neni 37 i kësaj Konvente ka parashikuar ndër të tjera se, secili shtet ratifikues i saj duhet të parashikojë në ligjin e brendshëm mundësinë e bashkëpunimit me drejtësinë të autorëve të veprave penale korruptive, duke u ofruar atyre, në shkëmbim të dëshmisë, privilegjin penal të uljes së dënimit, përjashtimit nga dënimi apo edhe imunitet nga ndjekja penale. Edhe në guidën zyrtare të kësaj Konvente shpjegohet dhe theksohet rëndësia që shtetet ratifikuese të rregullojnë me ligj institutin e bashkëpunimit me drejtësinë si mundësi procedimi penal e secilës vepre penale korruptive, përfshirë këtu korrupsionin aktiv dhe pasiv në sektorin privat dhe korrupsionin aktiv, ndërmjetësimin në korrupsion dhe korrupsionin pasiv në sektorin publik.
Interesant është fakti se Kodi Penal i vitit 1927 parashikonte mundësinë e shndërrimit në bashkëpunëtor material drejtësie të subjekteve korruptues aktivë dhe pasivë. Ndërmjetësimi në korrupsion nuk njihej si vepër penale, por përfshihej në figurën e veprës penale të korrupsionit aktiv. Kodi Penal i vitit 1952 rezulton se e njihte mundësinë e bashkëpunimit me drejtësinë vetëm për korruptuesin aktiv dhe jo për korruptuesin pasiv. Kodi Penal i vitit 1977 nuk e njihte për asnjë autor korrupsioni mundësinë e bashkëpunimit me drejtësinë. Gjithashtu, edhe Kodi Penal në fuqi, nga viti 1995 e deri në vitin 2004, nuk e ka njohur mundësinë e shndërrimit si bashkëpunëtor drejtësie të subjekteve autorë të veprave penale të korrupsionit.
Republika e Shqipërisë ka ratifikuar Konventën Penale për Korrupsionin të Këshillit të Europës në vitin 2001. Ndërkohë ka ratifikuar Konventën kundër Korrupsionit të Organizatës së Kombeve të bashkuara në vitin 2006. Duke pasur parasysh këto zhvillime ligjor të së drejtës penale ndërkombëtare, një grup pune dhe ligjvënësi shqiptar në vitin 2004 ka prezantuar për herë të parë nenin 245/2 të Kodit Penal, dispozitë që mundësonte bashkëpunimin me drejtësinë në veprat penale korruptive. Por ndryshe nga standardi ndërkombëtar i treguar më lart i këtyre dy konventave, neni 245/2 i Kodit Penal në vitin 2004 parashikoi se vetëm 6 lloje subjektesh autorë të veprave penale të korrupsionit aktiv mund të shndërroheshin në bashkëpunëtorë drejtësie. Konkretisht vetëm: (i) korruptuesi aktiv në sektorin privat; (ii) korruptuesi aktiv i nëpunësve shtetërorë; (iii) korruptuesi aktiv i funksionarëve të lartë shtetërorë; (iv) korruptuesi aktiv i dëshmitarit, ekspertit dhe përkthyesit; (v) korruptuesi aktiv i funksionarëve të drejtësisë; (vi) korruptuesi aktiv i zgjedhësve. Kjo do të thotë se 4 vepra penale të korrupsionit aktiv nuk përfshiheshin fare në mundësinë e procedimit penal me bashkëpunëtorë drejtësie. Gjithashtu ndërmjetësuesit aktivë dhe pasivë në korrupsion në sektorin publik nuk lejoheshin nga ligji të shndërroheshin në bashkëpunëtorë drejtësie. Më tej rezulton se të gjithë subjektet korruptues pasivë, qoftë në sektorin publik dhe privat, nuk lejoheshin nga ligji penal i vitit 2004 të shndërroheshin në bashkëpunëtorë drejtësie. Qartazi grupi i punës atëbotë, që ka punuar me hartimin e nenit 245/ 2 të Kodit Penal, rezulton se nuk e ka respektuar plotësisht nenin 37 të Konventës. Për rrjedhojë të njëjtin gabim ka bërë edhe legjislatura e vitit 2004.
Në vitin 2013, një tjetër grup pune, i dyti tashmë, mendoi që neni 245/2 i Kodit Penal duhet të shfuqizohej, pas 9 vitesh veprimi, por jo për t’u suprimuar por për t’u transferuar me disa ndryshime, nga Pjesa e Posaçme në Pjesën e Përgjithshme të Kodit Penal. Një tjetër legjislaturë e bëri realitet këtë propozim, pa e studiuar dhe ndoshta edhe pa e kuptuar atë. Kështu kjo normë, e shfuqizuar nga Pjesa e Posaçme, u transferua në paragrafin e parë të nenit 52/a të Pjesës së Përgjithshme. I vetmi ndryshim, përveç transferimit brenda për brenda Kodit Penal, është se, nga 6 lloje autorësh të veprave penale korruptive aktive, në vitin 2013 bashkëpunëtorë drejtësie mund të shndërroheshin 10 lloje autorësh të këtyre veprave. Ky ndryshim ligjor ezauroi përfshirjen si bashkëpunëtorë drejtësie të të gjithë subjekteve korruptues aktivë. Por sërish ky grup pune dhe më tej edhe legjislatura e vitit 2013 vendosën të lënë jashtë kësaj mundësie ligjore të luftës shtetërore ndaj korrupsionit ndërmjetës korruptivë pasivë apo aktivë në sektorin publik dhe të gjithë autorët e veprave penale të korrupsionit pasive, qoftë në sektorin publik dhe privat. Në këtë mënyrë edhe grupi i punës dhe Kuvendi i vitit 2013 nuk arritën të zbatojnë zotimin ndërkombëtar të marrë përsipër në vitin 2001 dhe 2006 nga Republika e Shqipërisë, respektivisht me nenin 22 dhe neni 37 të secilës nga konventat e ratifikuara me ligj, edhe pse kishin kaluar respektivisht 12 dhe 8 vjet nga hyrja në fuqi e tyre.
Në vitin 2016, andej nga s’pritej, një grup tretë pune propozoi që ligji për rivlerësimin kalimtar të gjyqtarëve dhe prokurorëve (Ligji nr. 84/2016, thënë ndryshe “ligji i veting-ut”) të krijonte mundësinë e posaçme të bashkëpunimit me drejtësinë në veprat penale korruptive, që kanë përfshirë si autorë të subjekte gjyqtarë, prokurorë apo këshilltarë, të cilët iu nënshtruan procesit të veting-ut. Kuptohet se kjo normë zgjidh vetëm rastet që lidhen me procesin e veting-ut dhe nuk ka pasur për qëllim të konkurrojë paragrafin e parë të nenit 52/a të Kodit Penal. Megjithëse kjo normë nuk ka pasur për qëllim të zbatonte nenin 22 të Konventës Penale për Korrupsionin dhe nenin 37 të Konventës kundër Korrupsionit, rezulton se nga viti 2001 dhe nga viti 2006 e deri më sot vetëm kjo normë i ka zbatuar realisht këto standarde ndërkombëtare.
Në 2017, pasi projektligjet e hartuara në kuadër të reformës në sistemin e drejtësisë u shndërruan ligje, u prek edhe nenin 37/a i Kodit të Procedurës Penale, normë e cila rregullon proceduralisht institutin e bashkëpunimit me drejtësinë. Një grup i pestë pune dhe e njëjta legjislaturë ndër të tjera sanksionoi se të gjitha veprat penale të korrupsionit, për të cilat procedon SPAK dhe dy shkallët e GJKKO, mund të procedohen penalisht me bashkëpunëtorë drejtësie. Për rrjedhojë rezulton se bashkëpunëtorë drejtësie u shndërruan edhe autorët ndërmjetës korruptivë në sektorin publikë dhe subjektet autorë korruptues pasivë në sektorin publik. Por askush nuk i kushtoi rëndësi paragrafit të parë të nenit 52/a të Kodit Penal, e cila mbeti e paprekur dhe sikur ishte shkruar në vitin 2013, duke krijuar sakaq mungesë koherence ndërmjet rregullimeve ligjore materiale dhe procedurale, anomali ligjore kjo e cila ekziston edhe sot e kësaj dite kur po hartohet ky shkrim. Kjo do të thotë se në vitin 2017 mbetën jashtë mundësisë ligjore për t’u shndërruar në bashkëpunëtorë drejtësie vetëm subjektet korruptues pasivë në sektorin privat (neni 164/b të Kodit Penal). Kjo është një zgjidhje ligjore e pakuptueshme nga logjika por e shpjegueshme vetëm nga pakujdesia dhe mungesa e sistematicitetit të ndërhyrjet ligjore, qoftë nga grupet e ndryshme të punës dhe nga legjislaturat e ndryshme që vetëm votojnë këto propozime episodike. Kështu 2017 më rezulton viti në të cilin Shqipëria ka zbatuar më së shumti, megjithëse jo plotësisht, nenin 22 të Konventës Penale për Korrupsionin dhe nenin 37 të Konventës kundër Korrupsionit.
Në vitin 2021 një tjetër grup pune, i gjashti në stafetën e grupeve të punës dhe një tjetër legjislaturë ndërhyri në disa nga veprat penale korruptive dhe në kompetencën e posaçme të SPAK dhe GJKKO. Korrupsioni i funksionarëve publikë, aktivë dhe pasivë, dhe ndërmjetësimi në korrupsion u nda në disa paragrafë, në bazë të vlerës së përfitimit të parregullt, duke u përcaktuar kështu vepra korruptive mbi 50.000 lekë dhe nën 50.000 lekë. Veprat e tilla penale korruptive me vlerë përfitimi të parregullt deri në 50.000 lekë u hoqën nga kompetenca e SPAK dhe GJKKO dhe u dërguan në juridiksionin e prokurorive dhe gjykatave të përgjithshme. Nga ana tjetër veprat e tilla penale korruptive me vlerë përfitimi të padrejtë mbi 50.000 Lekë mbetën në juridiksionin e posaçëm të SPAK dhe GJKKO. Kjo solli ndryshime kolaterale por, sipas të gjitha gjasave, të pamendura në institutin e bashkëpunimit me drejtësinë, pasi u hoqën nga mundësia për të qenë bashkëpunëtorë drejtësie subjektet ndërmjetësues aktivë dhe pasivë në korrupsion me përfitime të padrejta deri në 50.000 Lekë dhe subjektet korruptues pasivë në korrupsion me përfitime të padrejta deri në 50.000 lekë. Ndërkohë edhe sipas grupit të punës dhe legjislaturës së vitit 2021 duhet të vijonte të mbeteshin jashtë mundësisë ligjore së bashkëpunimit me drejtësinë subjektet korruptues pasivë në sektorin privat. Për çudinë e radhës, Gjykata Kushtetuese rrëzoi një kërkesë të Gjykatës së Rrethit Gjyqësor Korçë për të shfuqizuar si të papajtueshme me nenin 135 dhe 148/dh të Kushtetutës këto ndryshime ligjore. Legalizimi i pakushtetutshmërisë së ligjit nga Gjykata Kushtetuese në këtë rast bekoi kolateralisht edhe shkeljen e nenin 22 të Konventës Penale për Korrupsionin dhe shkeljen e nenit 37 të Konventës kundër Korrupsionit.
Ndërkohë nga viti 2019 presupozohet se kishte nisur hulumtimin, analizën, debatin, refleksionin dhe hartimin e normave grupi i punës së projektit të Kodit të ri Penal. Në këtë stafetë pune të kësaj lënde rregullimi normativ rezulton se ky grup pune është i shtati. Kjo punë, sipas asaj që është vetëshpallur publikisht, ka zgjatur 6 vjet, derisa në fundkorrikun e vitit 2025, në një mbledhje shkëlqyese, me dekor krerësh të lartë të drejtësisë, Ministria e Drejtësisë prezantoi publikisht draftin e këtij projekti. Rezulton se, paragrafi i parë i nenit 52/a Kodit Penal në fuqi është transferuar në pikën 1 të nenit 144 të projektit të Kodit të ri Penal.Përveçse ndryshimit të identifikimit të veprave penale të korrupsionit aktivë, nga numri i dispozitave, sikurse bën paragrafi i parë i nenit 52/a të Kodit Penal në fuqi, në togfjalëshin “sipas dispozitave të posaçme të këtij Kodi përbëjnë korrupsion aktiv”, në pikën 1 të nenit 144 të draftit, projekti i Kodit të ri Penal nuk ka asnjë gjë tjetër që të konsiderohet risi. Kjo do të thotë se ky grup pune, pas 6 vitesh aktivitet, ka konkluduar se paragrafi i parë i nenit 52/a të Kodit Penal në fuqi duhet të ndryshohet vetëm sa më lart u evidentua. Në këtë projekt rezulton se grupi i punës ka suprimuar vlerën e përfitimit të padrejtë, si kufi ndarës figurash veprash penale të korrupsionit, duke suprimuar sakaq ndryshimet ligjore materiale dhe procedurale të vitit 2021, që Gjykata Kushtetuese u legalizoi pakushtetutshmërinë. Këtu konstatohet se gjatë kohës së veprimit të grupit të punës së ndryshimeve ligjore materiale dhe procedurale të vitit 2021, ka bashkekzistuar paralelisht edhe një tjetër grup pune që mendonte krejt ndryshe mbi këtë çështje sa kushtetues edhe ligjore, pikërisht ai që ka hartuar 952 dispozita të projektit të Kodit të ri Penal. Por asnjë gjë nga këto qëndrime të ndryshme nuk është bërë me dije atëbotë. Më tej rezulton se nuk ka asgjë të shpjeguar në relacionin fjalëpak në raport me projektin fjalëshumë dhe për lumë. Nuk tregohet asnjë arsye se pse, pas katër vitesh së veprimit, pas legalizimit të pakushtetutshmërisë nga Gjykata Kushtetuese, suprimohen ndryshimet ligjore të vitit 2021 dhe se pse, edhe pas 24 vitesh nga ratifikimi i Konventës Penale për Korrupsionin dhe pas 19 vitesh nga ratifikimi i Konventës kundër Korrupsionit, Shqipëria nuk pranon të respektojë nenin 22 dhe 37 të tyre. Kjo do të thotë se përmes këtyre propozimeve të grupit të shtatë të punës arrihet kolateraisht të shndërrohen edhe një herë si bashkëpunëtorë drejtësie, si në periudhën 2017 – 2021, edhe të përjashtuarit e ndryshimeve ligjore të vitit 2021. Por si ngahera, gjatë periudhës 2004 e deri më sot dhe mot, propozohet që subjektet korruptues pasivë së sektorin privat, do të jenë të pamundur të shndërrohen bashkëpunëtorë drejtësie. Pyetja më naive që më lind gjatë hartimit të këtij shkrimi është nëse i ka lexuar ndonjë nga pjesëmarrësit e grupeve të punës dhe ndonjë nga deputetët e legjislaturave nenin 22 dhe nenin 37 të këtyre konventave përgjatë 24 dhe 19 viteve veprimi të tyre në rendin juridik shqiptar?! Përgjigja mund të merret me mend se sa zhgënjyese është, qoftë për të mandatuarit nga Kuvendi apo Ministria e Drejtësisë dhe qoftë për të mandatuarit nga populli. Historikisht rezulton se këtë çështje të së drejtës penale e ka zgjidhur drejtë vetëm legjislatura e para 100 viteve në Shqipëri, pikërisht atëherë kur nuk kishte Konventë Penale për Korrupsionin dhe Konventë kundër Korrupsionit dhe kur nuk kishte konsensus të përbotshëm mbi këtë çështje të politikës penale. Nga ana tjetër rezulton se, nga kjo mënyrë e ndërtimit të nenit 254/2 të Kodit Penal, paragrafit të parë të nenit 52/a të Kodit Penal, pikës 1 të nenit 37/a të Kodit të Procedurës Penale, ndryshimeve ligjore të vitit 2021 dhe pikës 1 të nenit 144 të projektit të Kodit të ri Penal, kuptoj se shtatë grupe pune me juristë vendas, nga viti 2004 dhe deri në vitin 2025, për 21 vite me radhë e kanë të pamundur të kuptojnë se nuk mund të ketë rregullime ligjore të pavarura materiale dhe procedurale mbi institutin e bashkëpunimit me drejtësinë. Ndaj është momenti të kuptohet dhe të arrihet një ndërgjegjësim juridik se neni 37/a i Kodit të Procedurës Penale do të duhet të ketë të përfshirë në pikën 1 të saj fushën e rregullimit të çdo dispozite ligjore materiale që parashikon individualizimin e përgjegjësisë penale të bashkëpunëtorëve të drejtësisë. Nga ana tjetër çdo dispozitë penale materiale e Kodit Penal duhet të diktojë fushën e zbatimit të pikës 1 të nenit 37/a të Kodit të Procedurës Penale.
Nga ana tjetër vlerësoj se projekti i Kodit të ri Penal duhet të shërbejë edhe si një mundësi për të zbatuar plotësisht nenin 22 të Konventës Penale për Korrupsionin dhe nenin 37 të Konventës kundër Korrupsionit. Pika 1 e nenit 144 të tij duhet të formulohet në atë mënyrë që të përfshijë në fushën e zbatimit çdo subjekt autor të veprave penale korruptive në sektorin publik dhe privat dhe veprave penale të ndërmjetësimit në korrupsion, korrupsionin aktiv dhe korrupsionit pasiv. Lufta kundër korrupsionit nuk mund të kufizohet në përdorimin e mjeteve dhe mënyrave legjitime të procedimit penal. Çdo vetëkufizim i shtetit në këtë detyrë kushtetuese përbën tolerim të korrupsionit, përveç se edhe mosrespektim të së drejtës ndërkombëtare të ratifikuar me ligj.
* AUTORI, GJYQTAR PRANË GJYKATËS SË POSAÇME TË APELIT PËR KORRUPSIONIN DHE KRIMIN E ORGANIZUAR
/Gazeta Panorama
© Panorama.al
