AKADEMIK, PROF. DR. ANASTAS ANGJELI
Duket se analiza dhe parashikimet e Nobelistit në Ekonomi, Joseph Stiglitz, të artikuluara në një intervistë të zhvilluar në prill 2025, po konfirmohen gjithnjë e më shumë nga zhvillimet aktuale. Stiglitz ofroi një analizë të thelluar strukturore mbi transformimet e ekonomisë globale, duke argumentuar se sistemi ndërkombëtar po kalon nga një rend i bazuar në rregulla të parashikueshme, integrim ekonomik dhe koordinim institucional, drejt një faze të re të karakterizuar nga pasiguri sistemike, rivalitet gjeoekonomik dhe ndërhyrje gjithnjë e më të drejtpërdrejta politike në mekanizmat e tregut. Në thelb të këtij argumenti qëndron ideja se nuk bëhet fjalë për një korrigjim ciklik të globalizimit, por për një proces të vazhdueshëm të erozionit të arkitekturës institucionale, që e ka mbështetur atë për dekada.
Vlera e analizës së Stiglitz nuk qëndron te konteksti i një momenti të vetëm politik, por tek identifikimi i mekanizmave strukturorë që vazhdojnë të formësojnë ekonominë globale në mënyrë afatgjatë. Pikërisht për këtë arsye, edhe pse analiza e tij u referohet zhvillimeve deri në vitin 2025, përfundimet e saj ruajnë plotësisht aktualitetin edhe sot. Në fakt, faktorët që ai përshkruan jo vetëm që nuk janë zbutur, por janë thelluar dhe intensifikuar si në formë ashtu edhe në ndikim.
RRITJA E PASIGURISË NË POLITIKËN NDËRKOMBËTARE
Një nga tezat qendrore të tij lidhet me rritjen e pasigurisë në politikën ekonomike ndërkombëtare. Luhatjet e shpeshta të politikave tregtare, tensionet e vazhdueshme SHBA–Kinë dhe përdorimi i instrumenteve ekonomike si tarifat apo kufizimet teknologjike kanë krijuar një mjedis, ku vendimmarrja ekonomike nuk udhëhiqet më nga rregulla të qëndrueshme, por nga sinjale politike të paparashikueshme. Ky fenomen, sipas Stiglitz, përbën atë që mund të quhet erozion i besueshmërisë institucionale, një faktor kyç në funksionimin e tregjeve moderne.
Kjo pasiguri nuk mbetet në nivelin e luhatjeve afatshkurtra financiare. Ajo ka një efekt të drejtpërdrejtë mbi sjelljen e aktorëve ekonomikë, duke cenuar horizontin afatgjatë të investimeve. Në kushtet kur rregullat e lojës ndryshojnë në mënyrë të paparashikueshme, bizneset priren të reduktojnë ekspozimin, të shtyjnë investimet dhe të orientohen drejt strategjive mbrojtëse, duke ngadalësuar dinamikën e rritjes ekonomike.
Në këtë këndvështrim, Stiglitz argumenton se sistemi global i ndërtuar pas Luftës së Dytë Botërore, i bazuar në avantazhin krahasues, liberalizimin tregtar dhe integrimin e zinxhirëve globalë të furnizimit, po gërryhet në mënyrë sistematike. Ky model ka prodhuar rritje të ndjeshme të produktivitetit dhe përmirësim të standardeve të jetesës, pikërisht përmes specializimit dhe ndërvarësisë ekonomike. Megjithatë, ai po zëvendësohet gradualisht nga një paradigmë e re e “sigurisë ekonomike”, ku shtetet synojnë reduktimin e varësive strategjike, edhe në kurriz të efikasitetit global.
Rezultati është një ekonomi botërore gjithnjë e më e fragmentuar, ku efikasiteti ekonomik zëvendësohet nga redundanca strategjike dhe nga ripërsëritja e kapaciteteve prodhuese në nivel rajonal. Ky proces sjell rritje të kostove të prodhimit dhe ulje të efikasitetit të përgjithshëm të sistemit ekonomik ndërkombëtar.
STIGLITZ MBI DEFICITIN TREGTAR
Një nga elementët më kritikë të analizës së Stiglitz është dekonstruksioni i narrativës politike mbi deficitin tregtar. Në diskursin publik, deficiti shpesh interpretohet si rezultat i praktikave të padrejta tregtare ose si shenjë e “dështimit” të partnerëve tregtarë. Stiglitz e kundërshton këtë qasje, duke e konsideruar një thjeshtësim të gabuar të realitetit makroekonomik. Në terma teknikë, deficiti tregtar është një identitet makroekonomik që lind kur investimet kombëtare tejkalojnë kursimet kombëtare, duke u financuar nga kapitali i huaj, çka reflektohet automatikisht në bilancin e jashtëm.
Në këtë kuptim, problemi nuk importohet nga jashtë, por gjenerohet nga struktura e brendshme e ekonomisë. Sipas Stiglitz, politikat tarifore nuk adresojnë shkakun themelor të çekuilibrave makroekonomikë, por vetëm modifikojnë simptomat e tyre, shpesh duke krijuar shtrembërime në çmime dhe në zinxhirët e furnizimit.
Stiglitz thekson gjithashtu transformimin strukturor të ekonomisë amerikane, e cila sot karakterizohet nga dominimi i sektorëve të shërbimeve dhe ekonomisë së dijes, në vend të industrisë tradicionale. Sektorë si arsimi i lartë, teknologjia, financat dhe shëndetësia përfaqësojnë pjesën më të madhe të vlerës së shtuar. Në këtë kontekst, politikat që synojnë rikthimin e modelit industrial të së kaluarës rezultojnë të shkëputura nga realiteti strukturor i ekonomisë moderne.
EKONOMIA E DIJES DHE “EKSPORTI I PADUKSHËM”
Një komponent strategjik i këtij transformimi është roli i universiteteve dhe institucioneve kërkimore si formë e “eksportit të padukshëm”. Përmes prodhimit të dijes, inovacionit dhe tërheqjes së kapitalit njerëzor ndërkombëtar, këto institucione përbëjnë një burim qendror të fuqisë ekonomike dhe gjeopolitike. Çdo politikë që krijon pasiguri në këtë ekosistem, sipas Stiglitz, dëmton drejtpërdrejt një nga shtyllat kryesore të konkurrueshmërisë globale të SHBA-së. Në nivel gjeoekonomik, tarifat nuk funksionojnë më thjesht si instrumente tregtare, por si mjete të politikës së fuqisë në një rivalitet sistemik midis SHBA dhe Kinës. Ky rivalitet përfshin kontrollin mbi teknologjitë kritike, zinxhirët globalë të furnizimit dhe standardet ekonomike ndërkombëtare. Megjithatë, Stiglitz vëren një asimetri të rëndësishme strategjike: Kina ka ndjekur një model të konsolidimit të kapaciteteve të brendshme dhe diversifikimit ekonomik, ndërsa SHBA, sipas tij, shpesh reagon në mënyrë fragmentare dhe reaktive, duke prodhuar, në ndonjë rast, paqëndrueshmëri politike dhe ekonomike.
Një nga pasojat më të dukshme të këtij procesi është destabilizimi i zinxhirëve globalë të furnizimit. Në një ekonomi thellësisht të integruar, çdo ndërprerje në një hallkë prodhimi përhapet në mënyrë zinxhir në të gjithë sistemin, duke ndikuar mbi çmimet, ofertën dhe inflacionin. Ky mekanizëm gjeneron njëkohësisht presione inflacioniste dhe ngadalësim të rritjes ekonomike, duke krijuar kushte të favorshme për shfaqjen e stagflacionit.
STIGLITZ DHE POLITIKA TARIFORE
Stiglitz mbetet skeptik ndaj idesë se politikat tarifore mund të sjellin një rikthim të qëndrueshëm të industrisë në SHBA. Prodhimi modern është gjithnjë e më i automatizuar dhe kapital-intensiv, duke kërkuar shumë më pak fuqi punëtore sesa modelet tradicionale industriale. Për më tepër, zinxhirët globalë të furnizimit janë kaq të ndërlidhur sa zhvendosja e prodhimit kërkon kohë të gjatë, kosto të larta dhe stabilitet politik, të cilin këto politika e minojnë vetë.
Edhe kur tarifat mbrojnë sektorë të caktuar, si çeliku apo alumini, efekti neto mbi punësimin mbetet negativ. Rritja e kostove në industritë që përdorin këto inpute neutralizon dhe shpesh tejkalon përfitimet nga vendet e punës në sektorët e mbrojtur, duke prodhuar një bilanc të përgjithshëm të pafavorshëm në tregun e punës.
Në planin më të gjerë gjeopolitik, kjo dinamikë interpretohet brenda kornizës së “kurthit të Tukididit”, ku një fuqi në ngritje sfidon një fuqi ekzistuese dominuese. Megjithatë, konkurrenca nuk është thjesht ushtarake, por thellësisht ekonomike dhe teknologjike, ku avantazhi përcaktohet nga inovacioni, cilësia institucionale dhe kapitali njerëzor.
Në këtë kuadër, Stiglitz paralajmëron se SHBA rrezikon të dëmtojë vetë burimet e saj strategjike afatgjata, veçanërisht universitetet, kërkimin shkencor dhe stabilitetin institucional, të cilat kanë qenë themeli i dominimit të saj ekonomik dhe teknologjik.
Një kritikë e rëndësishme e tij lidhet edhe me cilësinë e vendimmarrjes politike, të cilën ai e përshkruan si një formë amatorizmi institucional në trajtimin e çështjeve komplekse ekonomike. Mungesa e ekspertizës teknike në hartimin e politikave rrit ndjeshëm rrezikun e vendimeve të gabuara me pasoja strukturore afatgjata. Stiglitz e sheh Evropën si një aktor potencialisht stabilizues në një rend global gjithnjë e më të fragmentuar, por vetëm nëse arrin të ndërtojë koherencë institucionale dhe kapacitet strategjik. Në të kundërt, ajo rrezikon të mbetet një aktor dytësor në një sistem të dominuar nga rivaliteti SHBA–Kinë.
Në përfundim, intervista e Stiglitz nuk përshkruan thjesht tensione tregtare, por një transformim paradigmatik të rendit ekonomik global: kalimin nga një sistem i bazuar në rregulla dhe integrim drejt një sistemi të karakterizuar nga pasiguri, fragmentim dhe politizim i ekonomisë. Në këtë realitet të ri, sfida kryesore nuk është më efikasiteti i tregjeve, por ruajtja e stabilitetit institucional dhe parashikueshmërisë ekonomike, kushte pa të cilat vetë struktura e globalizimit modern bëhet e paqëndrueshme.
REFLEKSION MBI SHQIPËRINË
Ekonomia shqiptare, pavarësisht peshës së saj të vogël në strukturën e ekonomisë botërore, është plotësisht e integruar në dinamikat e ekonomisë rajonale dhe asaj globale. Kjo nënkupton se zhvillimet ndërkombëtare nuk janë faktorë të jashtëm periferikë, por ndikues të drejtpërdrejtë të hapësirës së politikave ekonomike vendase. Në këtë kuadër, analiza e Joseph Stiglitz mbi transformimin e globalizimit ofron një kornizë të rëndësishme interpretimi edhe për ekonominë shqiptare.
Sipas këtij këndvështrimi, rendi ekonomik global po zhvendoset nga një sistem i bazuar në rregulla të parashikueshme dhe integrim ekonomik, drejt një sistemi të karakterizuar nga pasiguri strukturore, rivalitet gjeoekonomik dhe ndërhyrje gjithnjë e më të drejtpërdrejta politike në mekanizmat e tregut. Për një ekonomi të vogël dhe të hapur si Shqipëria, kjo nënkupton rritje të ekspozimit ndaj goditjeve të jashtme, luhatjeve të çmimeve ndërkombëtare dhe ndryshimeve të papritura në zinxhirët globalë të furnizimit.
Në kushte të tilla, prioriteti kryesor i politikës ekonomike nuk mund të jetë thjesht integrimi pasiv në tregjet globale, por ndërtimi i një strukture më rezistente dhe më të diversifikuar të prodhimit. Shqipëria duhet të rishikojë raportin midis konsumit dhe prodhimit vendas, duke forcuar bazën prodhuese në sektorët ku ka avantazhe natyrore dhe krahasuese, veçanërisht në bujqësi, energji dhe turizëm. Këta sektorë nuk janë vetëm burime të rritjes ekonomike, por edhe instrumente të stabilitetit makroekonomik dhe sigurisë ekonomike.
Në bujqësi, nevojitet kalimi nga një model me produktivitet të ulët drejt një sistemi më të integruar me zinxhirë të plotë vlerash, ku përpunimi dhe standardizimi rrisin vlerën e shtuar vendase. Më shumë fokus kërkon zhvillimi i ekonomisë së gjelbër dhe asaj blu. Në sektorin e energjisë, potenciali i burimeve hidrike dhe i energjisë së rinovueshme duhet të shndërrohet në një avantazh strategjik afatgjatë, duke reduktuar varësinë nga importet dhe duke rritur kapacitetin eksportues. Ndërkohë, turizmi duhet të zhvillohet jo vetëm si industri sezonale, por si një sektor i strukturuar që lidhet me bujqësinë, transportin dhe shërbimet lokale, duke krijuar efekte shumëfishuese në ekonomi.
Megjithatë, zhvillimi i qëndrueshëm nuk mund të mbështetet vetëm në sektorët tradicionalë. Në një ekonomi globale gjithnjë e më të fragmentuar dhe të orientuar nga teknologjia dhe dija, Shqipëria duhet të rrisë peshën e ekonomisë së shërbimeve të avancuara, ekonomisë së dijes, teknologjisë dhe shërbimeve financiare. Investimi në arsim cilësor, kërkim shkencor dhe aftësi digjitale përbën një kusht themelor për rritjen e konkurrueshmërisë afatgjatë.
Në këtë kontekst, universitetet dhe institucionet kërkimore duhet të shihen si pjesë e infrastrukturës ekonomike strategjike, jo vetëm si struktura arsimore. Ato përbëjnë burimin kryesor të kapitalit njerëzor dhe inovacionit, të cilat në ekonominë moderne kanë peshë të ngjashme me kapitalin fizik.
Nga ana tjetër, fragmentimi i ekonomisë globale dhe rritja e logjikës së “sigurisë ekonomike” nënkupton se vendet e vogla duhet të shmangin varësinë e tepruar nga një numër i kufizuar tregjesh apo sektorësh. Diversifikimi i partnerëve tregtarë dhe forcimi i lidhjeve rajonale në Ballkan dhe me Bashkimin Evropian bëhen elementë thelbësorë të strategjisë së zhvillimit.
Mund të thuhet se Shqipëria ndodhet përballë një mjedisi global më të pasigurt, më të politizuar dhe më pak të parashikueshëm se më parë. Përballë këtij realiteti, modeli i zhvillimit duhet të zhvendoset nga një ekonomi e hapur dhe importuese, drejt një ekonomie më të balancuar, ku prodhimi vendas, inovacioni dhe kapitali njerëzor marrin rol qendror. Vetëm përmes këtij riorientimi strategjik mund të garantohet që integrimi global të mbetet burim zhvillimi dhe jo burim vulnerabiliteti.
/Gazeta Panorama
© Panorama.al
