Letra Magnifica Humanitas e Papa Leonit XIV

PROF.DR.LORENZO ROSSETTI

Enciklika Magnifica Humanitas e Papa Leonit XIV (15 maj 2026) është një thirrje për të gjithë njerëzimin që të bëhet i vetëdijshëm për dinjitetin e tij të jashtëzakonshëm dhe të jetë vigjilent në mbrojtjen e vetes përballë kërcënimeve serioze që po vijnë. Më këmbëngulësi lidhet me Inteligjencën artificiale (IA), e cila shfaqet në nëntitullin e dokumentit. Por në përgjithësi, është e gjithë “paradigma teknokratike” që Papa Prevost synon në këtë vepër të gjatë, të detajuar dhe të sinqertë.

Bir i Shën Agustinit, ai e di se historia shpaloset eanimuar nga dy dashuri: dashuria për veten që ndërton Qytetin e Botës dhe dashuria për Zotin që ndërton Qytetin e Përjetshëm. Ai krahason dy modele të mundshme për ndërtimin e njerëzimit; atë të Babelit dhe atë të Jerusalemit me Nehemian pas kthimit nga mërgimi babilonas. E para çon në një qytet pa Zot dhe pastaj në moskomunikim dhe shpërndarje; dyta tenton (idealisht) që Zoti dhe njerëzimi të mund të bashkëjetojnë në paqe, dinjitet dhe vëllazëri. Ashtu si e gjithë tradita profetike, enciklika e Leonit XIV na vendos gjithashtu në një udhëkryq: të ndjekim një kulturë dominimi dhe dehumanizimi ose të punojmë për “qytetërimin e dashurisë”, një shoqëri njerëzore të fermentuar nga vlerat ungjillore.

Prandaj është thelbësore që njerëzimi bashkëkohor, bota e globalizimit dhe Inteligjencës Artificiale, të përballet me fatin që mund të zgjedhë. Zgjedhja është midis nxitimit me kokëfortësi në rrezikun teknokratik ose rregullimit të potencialit të madh teknologjik, duke i kushtuar vëmendje edhe fjalëve të mençura të Kishës. Leo XIV paralajmëron se “zgjedhja e vërtetë nuk është midis entuziazmit dhe frikës, por midis dy mënyrave të ndërtimit : një progres që u shërben individëve dhe popujve, ose një progres që i përkul ata ndaj logjikës së pushtetit”. Tani po i përmbledh këto dy opsione në dritën e dy implikimeve të profecisë biblike : -denoncimin e së keqes (“elenchos”) dhe -ngushëllimin e premtimit hyjnor (“paraklêsis”).

I. ELENCHOS: DENONCIMI PROFETIK

Sipas Papës, kërcënimi që afrohet mund të përmblidhet në rrezikun suprem dhe radikal të “ndërtimit të një bote çnjerëzore dhe më të padrejtë”. Kapitujt qendrorë të Encicklikës (3 dhe 4) përmbajnë thelbin profetik (“elenkik”) të Letrës: ato trajtojnë kërcënimet më të mëdha me të cilat përballet njerëzimi: një hegjemoni teknologjike që do të çonte në një “dominim” të vërtetë të aftë të kërcënonte “madhështinë e personit njerëzor”. IA paraqitet si një “ndihmë të çmuar”, por që kërkon vëmendje, përgjegjësi dhe transparencë dhe duhet të qeveriset. Privatësia e qytetarëve duhet të mbrohet dhe kërkohet përgjegjësia e nevojshme e prodhuesve të IA-së. Nevojitet vigjilencë e kujdesshme për të parandaluar zgjerimin e “asimetrisë epistemike, ekonomike dhe politike” ekzistuese dhe “monopoleve të reja të IA-së”.

Papa nuk ka frikë të përmendë dy rryma binjake që shprehin arrogancën teknokratike: Trans humanizmin dhe Post humanizmin. Ato kanë të përbashkët “qendrësinë e teknologjisë dhe ëndrrën e tejkalimit të kufijve të gjendjes njerëzore” (nr. 117). Në fakt, këto rryma shumë të fuqishme dhe me ndikim interpretojnë dhe nxisin një “mentalitet teknokratik dhe post humanist, i cili tenton ta konsiderojë personin si një objekt që duhet manipuluar ose një burim që duhet optimizuar, duke eliminuar gjithçka që kufizon maksimizimin e fitimit”. Mund ta përmbledhim dhe artikulojmë rrezikun e natyrshëm në tundimin teknokratik, të dominuar nga IA, në tri pikat:

1- IDHUJTARIA E FITIMIT DHE KATANDISJE E NJERIUT

Rrënja e kësaj qëndron te “idhujtaria e fitimit që sakrifikon të dobëtit, uniformiteti që sheshon dallimet, pretendimi i një gjuhe të vetme – madje edhe dixhitale – të aftë të përkthejë gjithçka, madje edhe misterin e personit, në të dhëna dhe performancë”. Ashtu si të gjithë idhujt, idhulli i lashtë dhe gjithmonë i ri i Parasë, veçanërisht kur ndihmohet nga fuqia teknike, do të kërkojë sakrifica të mëdha njerëzore. Kur efikasiteti bëhet masa e vlerës, qeniet njerëzore tundohen të mendojnë për veten si projekte që duhen optimizuar dhe jo si krijesa të thirrura për marrëdhënie dhe bashkësi” Nëse “teknologjia bëhet një kriter absolut, personi rrezikon të trajtohet si një ingranazh ose si një mall”.

E gjithë kjo bëhet fatkeqësisht e mundur sot për shkak të një mospërputhje të teknologjisë dhe etikës: ekziston një disnivel i tmerrshëm midis rritjes tekniko-ekonomike dhe progresit moral. Kjo qe denoncuar nga Pali VI: “Përparimet më të jashtëzakonshme shkencore, arritjet më të mahnitshme teknike, rritja më e jashtëzakonshme ekonomike, nëse nuk kombinohen me progres autentik shoqëror dhe moral, në fund të fundit kthehen kundër njeriut”. Kjo mospërputhje bashkëpunon gjithashtu për ndërthurjen e “nihilizmit dhe pragmatizmit” (nr. 206).

2- NGRITJA E NJË SHOQËRIE KONTROLLI DHE VARËSIE IA

mundëson kontroll gjithnjë e më të përgjithësuar, të përhapur dhe, për më tepër, të përqendruar në pak duar, siç janë ato të shteteve autoritare ose “lojtarëve të mëdhenj ekonomikë dhe teknologjikë që, në fakt, vendosin kushtet e aksesit, rregullat e dukshmërisë dhe vetë mundësitë e pjesëmarrjes”. Prandaj “rreziku i një zhvillimi të shtrembëruar që gjeneron varësi, përjashtime, manipulime dhe pabarazi të reja”. Nëse këto të dhëna përdoren për të marrë vendime që ndikojnë në mundësi konkrete (qasje në kredi, përzgjedhje personeli, shërbime), ekziston rreziku i shkeljes së lirisë dhe diskriminimit ndaj më të prekshmëve”. E Vërteta, Puna dhe Liria janë në rrezik.

E Vërteta bëhet e manipulueshme. Vendet e punës të shumë njerëzve mund të humben për shkak të zhvillimeve teknologjike dixhitale dhe robotike, sepse “inovacioni shpesh mirëpritet vetëm për hir të uljes së kostove dhe rritjes së fitimeve”, por edhe vetë Liria personale kërcënohet nga shfaqja e varësive dhe mallëzimi. Kjo ka çuar në forma të reja skllavërie të vërteta “të të rinjve, kryesisht grave, të cilët punojnë për paga minimale. “Fuqia në rritje e sistemeve dixhitale rrezikon të na çojë drejt mizorive të reja, jo më pak të turpshme se ato të së kaluarës, të cilat i dënojmë sot, ndërsa vazhdojmë të paraqesim veten si shoqëri “të përparuara” dhe ‘të civilizuara’”.

3/RREZIKU I NJË LUFTE TË PAKONTROLLUAR

Papa Leo paralajmëron seriozisht kundër përdorimit pa dallim të IA-së, madje edhe në fushën ushtarake. Nëse vihen në shërbim të një logjike të dominimit të thjeshtë, burimet teknologjike mund të çojnë në mënyrë dramatike në një formë të re të armiqësisë plotësisht të shkëputur nga kriteret etike, me efekte katastrofike të paparashikueshme: ai i frikësohet “rrezikut që teknologjia, e shkëputur nga etika dhe përgjegjësia, do të marrë vendime për jetën dhe vdekjen dhe do ta paraqesë përdorimin e forcës si një mundësi të menjëhershme dhe të zbatueshme… ajo që sot duket e paimagjinueshme mund të bëhet e pranueshme nesër në bazë të llogaritjeve të dobisë ose sigurisë.

Në vendet e shënuara nga tensione të rënda sociale, nuk mund ta përjashtojmë mundësinë që disa të përfundojnë duke e konsideruar konfliktin e armatosur një mënyrë efektive për të larguar vëmendjen nga problemet e brendshme dhe si një instrument për menaxhimin cinik të vështirësive”. Ekziston gjithashtu mundësia alarmuese e luftërave hibride dhe kibernetike, me rrezikun e “reagimeve joproporcionale, gabimeve të gjykimit dhe spiraleve të përshkallëzimit”.

II. PARAKLESIS: SHPALLJA E SHPRESËS DHE NXITJA PËR VEPRIM

Vërtet profetike, enciklika e Papa Prevost nuk është vetëm një paralajmërim, por edhe, një nxitje për të hapur sytë tanë ndaj misionit që të krishterët kanë si kripë dhe dritë e botës. Ky është aspekti kerygmatik-parenetik ose parkalêsis i enciklikës, i cili mund të përmblidhet në këto dy terma:

1-NË DRITËN E NJERËZIMIT TË VËRTETË TË JEZU KRISHTIT

Krishti është alfa dhe omega e tekstit papnor: në Të zbulohet “njerëzimi i madhërishëm” i vërtetë dhe rritja e “pranisë” së Tij në Kishë përbën conditio sine qua non të “Qytetërimit të Dashurisë”. Jezu Krishti është “më shumë se njeri”, është Njeriu i vërtetë. Bashkimi me Të, i animuar nga hiri hyjnor, është sekreti i humanizmit të krishterë të “krijimit të ri”. Qytetërimi i Dashurisë, zemra shoqërore e enciklikës, nuk është një utopi (domethënë, ëndrra e një të ardhmeje iluzore; nr. 89), por më tepër ajo që ne e quajmë “eutopi”, domethënë një ideal historik pozitiv, kurrë plotësisht i arritshëm, por të cilin duhet të ndjekim gjithmonë.

2-HORIZONTI I QYTETËRIMIT TË DASHURISË: PROGRESI PËR TË GJITHË NË DINJITET DHE NË VËLLAZËRI

Pasi kemi hedhur “Themelin”, tani mund ta kuptojmë qytetërimin e dëshiruar nga Papa: “dinjiteti i personit, vlera e punës, destinacioni universal i të mirave, solidariteti dhe subsidiariteti, kujdesi për krijimin, qendra e paqes dhe vëllazërisë”. Në dritën e kësaj, Kisha i fton të gjithë të ruajnë atë që është tipike e humanum-it, integritetin dhe transhendencën e vetë njeriut . Prandaj edhe thirrja për të rizbuluar vlerën pozitive të “kufizimit” dhe cenueshmërisë: “madhështia e qenies njerëzore që manifestohet edhe në humnerat e degradimit”. Njeriu është një qenie e kufizuar dhe e brishtë.

Por kjo, që ideologjia teknokratike e performancës dëshiron ta anashkalojë (nëse jo ta eliminojë), “kur mirëpritet në të vërtetë, nuk e varfëron qenien njerëzore, por e hap atë “për njohjen e fytyrës së Zotit dhe të të tjerëve”. Prandaj, është e nevojshme për të rritur ndjeshmërinë bashkëkohore ndaj dinjitetit të patjetërsueshëm të personit (krahaso: Deklaratën Universale të të Drejtave të Njeriut të vitit 1948 dhe Konventën e Refugjatëve të vitit 1951). E gjithë kjo është e nevojshme edhe për të shmangur format e racizmit dhe për të ecur drejt një të ardhmeje vëllazërie. Kjo e ardhme është e mundur dhe është dëshmuar nga njerëz si Nelson Mandela, M. Luther King, Giorgio La Pira dhe Nënë Tereza.

Nëse një përdorim i pakujdesshëm i Inteligjencës Artificiale vë në rrezik të Vërtetën, Punën dhe Lirinë, Papa përsërit se “e vërteta e fakteve” duhet të ruhet, me dimensionin e saj jo vetëm “racional”, por edhe “relacional”. Pikërisht për këtë arsye nevojitet një “aleancë edukative” me shkollën dhe familjen në qendër, e aftë të krijojë një mësimdhënie që ndihmon të rinjtë që të jenë “të aftë për marrëdhënie, për mendimin kritik dhe për vlera të forta”. Leo mbështetnevojën për të zhvilluar një “respekt të sinqertë për të vërtetën e dinjitetit njerëzor, të cilit i nënshtrohemi…

Një shoqëri është fisnike dhe e respektueshme edhe sepse kultivon kërkimin e së vërtetës dhe për shkak të lidhjes së saj me të vërtetat themelore”. Prandaj kemi nevojën për një “ekologji komunikimi” për të ndihmuar të rinjtë të shmangin mbingarkesën nga “rrjedha e pandërprerë e informacionit”, duke ditur në vend të kësaj si të ushqejnë “ushtrimin e kërkimit, reflektimit dhe dallimit” në mënyrë që të kuptojnë, përtej fragmentimit të dijes, “realitetin në tërësi, të bëjnë pyetje kuptimplote, të zhvillojnë mendim kritik dhe krijues autentik”. Dhe për të shmangur humbjen e “horizontit të kuptimit”, “është e nevojshme të promovohet një higjienë e vërtetë vëmendjeje: ritme që përfshijnë heshtjen, studimin e thelluar, leximin, diskutimin e menduar mirë; “Pa këto elementë, liria e brendshme mund të kompromentohet” .

Shkurt, shkollat në epokën e IA-së “nuk janë të thirrura të mbajnë ritmin me shpejtësinë e botës dixhitale, por të ofrojnë atë që vetëm dixhitalja nuk mund ta ofrojë: kohë të përbashkët për të mësuar dhe marrëdhënie të besueshme”. Ndërtimi i qytetërimit të dashurisë do të thotë të kontribuosh me “besnikëri” në gjëra “të vogla por të palëkundura” për të “qëndruar një barrierë kundër dehumanizimit”. Në këtë kuptim, dhe në paralel ma çarmatosjen e IA-së (nr. 110), të gjithë mund të bëjnë pjesën e tyre, duke filluar duke “çarmatuar fjalët”, duke u angazhuar për ndërtimin e paqes në drejtësi; duke mësuar të shohin fytyrat dhe shikimet e viktimave dhe duke dëgjuar zërat e tyre. Kjo do të thotë “kultivimi i një realizmi të shëndetshëm” që shmang “si idealizmin politik ashtu edhe cinizmin”. Pastaj duhet të “rinisëm dialogun” vazhdimisht për të nxitur paqen.

NË PËRFUNDIM

Leo XIV na tregon “kantierin e ndërtimit të kohës sonë” dhe na fton të përballemi me të ardhmen me realizëm dhe vigjilencë për të ndërtuar qytetërimin e dashurisë, duke qenë “besnikë ndaj së vërtetës, të investojmë në arsim, të kultivojmë marrëdhënie, të duam drejtësinë dhe paqen”. -Këtu, përballë njëra-tjetrës, janë dy opsionet për njerëzimin: Nga njëra anë, një horizont teknokratik dhe “tekno-latrik”, tërësisht i rrezikshëm dhe distopik, nga i cili mungon Zoti; potencialisht i “zhdukjes së njeriut”, të konsideruar si “të vjetruar” (krahaso C.S. Lewis dhe G. Anders) dhe i luftës së normalizuar si një “instrument i politikës ndërkombëtare”.

Nga ana tjetër, një horizont shprese, dinjiteti, vëllazërie dhe paqeje , në të cilën IA dhe teknologjia vendosen në shërbim të humanumit dhe të përparimit të të gjithë personit (trup, shpirt dhe mendje) dhe të të gjithë njerëzve . Në vend të kësaj, mesazhi papnor do të jehojë si një zë në shkreti (“vox clamantis in deserto”) për ata që kanë zgjedhur vetëm fitimin, pushtetin dhe dominimin. Heshtja e Silicon Valley (me drejtorët ekzekutivë të GAFAM) është provë e kësaj, dhe është e dyshimtë që superfuqitë ekonomike dhe ushtarake do t’i kushtojnë shumë vëmendje mesazhit papnor.

Njohja e historisë na bën të parashikojmë me realizëm se, ashtu si Enciklika Rerum Novarum e papa Leonit XIII (1891) nuk mjaftoi për të shmangur rrjedhat vdekjeprurëse të Kapitalizmit dhe Komunizmit, edhe mos dëgjimi i Magnifica Humanitas, me implikimet e saj socio-politike, mund të ketë pasoja katastrofike. Alarmi është dhënë. Megjithatë, vënia në dukje e paralajmërimit të Leos na nxit të shpresojmë dhe për këtë arsye të lutemi, pse jo, edhe për konvertimin e politikanëve dhe gjigantëve të teknologjisë.

Imagjinoni një Elon Musk i cili, në vend që të investojë zgjuarsinë dhe miliardat e tij në eksperimente të rrezikshme të mjekësisë augmentative dhe aventura të pamundura marsiane, e vuri veten në shërbim të përparimit të vërtetë të njerëzimit, kujdesit shëndetësor dhe arsimit të të gjithëve dhe mirëqenies së planetit tonë, Tokës!

Autori, ish-rektor i Seminarit “Redemptoris Madres”, Lezhë

/GazetaPanorama

© Panorama.al