NEXHMEDIN SPAHIU
Të gjitha kombet që kanë pasur fatkeqësinë komuniste kanë përjetuar edhe versionin komunist të të shkruarit dhe të mësuarit të historisë. Me të dalë nga komunizmi, këto kombe iu kthyen versionit paraprak të të shkruarit dhe të mësuarit të historisë.
Problemi me historinë te shqiptarët është shumë më i rëndë. Shqiptarët, si komb i vonshëm, nuk arritën të krijojnë historiografi para Luftës së Dytë Botërore. Historiografia pas Luftës së Dytë Botërore u shkrua nga komunistët sipas modelit sovjetik. Edhe në Kosovë u importua kjo lloj historiografie.
Pas rënies së komunizmit u bënë ca revidime të vogla faktuale, por qasja mbeti njësoj. Madje kjo nuk ndodhi as në dritën e zbulimit të shumë fakteve të fshehura që dolën në dritë me botimin e memoareve dhe librave të tjerë të shumë autorëve, siç ishin ato të Sejfi Vllamasit, Mehdi Frashërit, Mit’hat Frashërit, Ismail-Qemal bej Vlorës, Eqrem bej Vlorës, Mustafa Krujës, Hasan Prishtinës, Rexhep Mitrovicës, Xhafer Devës etj.
Disa nga faktet e shprehura në këto dokumente e që konfirmojnë njëra-tjetrën dhe që shkencërisht mund të konsiderohet të sakta, nuk gjetën vendin në historiografinë zyrtare që mësohet në shkollat tona. Kjo ndodh për shkak se aparati historiografik i tipit sovjetik nuk mund të kapërdijë fakte që ndryshojnë tërësisht konstruktin e tij. Nuk futet elefanti në kotecin e pulave.
Ata që studiuan historinë në Perëndim
Disa nga ata shqiptarë që bënë gradat shkencore për histori në Perëndim nuk mjaftuan që të krijojnë një qasje të re, përkatësisht, një historiografi të re. Arsyeja është se formimi i tyre parësor është bërë në shkollat e Shqipërisë e të Kosovës dhe studimet universitare apo pasuniversitare në Perëndim i kanë bërë për një periudhë specifike të historisë, dhe janë mjaftuar me këtë. Ata kanë problem t’i promovojnë rezultatet e tyre specifike në atdhe e lëre më për një qasje më të gjerë. Duke qenë se këta studiues nuk janë të lidhur mes tyre sepse janë pak dhe secili ka hallin t’i promovojë rezultatet e veta njëherë, kanë mbetur në margjina.
Situata pritet të ndryshojë kur ndonjëri nga këta të bëhet Kryeministër apo ministër Arsimi. Kuptohet, këtu nënkuptoj ndonjë nga ata që vërtet ka marrë shkollë nga Perëndimi, e jo vetëm diplomë.
Zbulimet që nuk shpërthyen skemën sovjetike
Ç’është e vërteta, me hulumtimin në arkivat osmane, Skënder Rizaj, dhe në ato gjermane Eqrem Zenelaj dhe Jusuf Buxhovi kanë bërë prurje të konsiderueshme dokumentuese në historiografinë shqiptare. Këto prurje, sikur të merrnin interpretimin meritor, do të mund të bënin përmbysje në këtë historiografi, por fatkeqësisht edhe këta historianë nuk kanë dalë nga skema e historiografisë zyrtare e tipit sovjetik. Citimet dhe referencat kryesore të tyre janë nga Historia e Popullit Shqiptar të Akademisë së Shkencave të Shqipërisë, çka i zvetënon substancialisht edhe ato pak rezultate të mirëfillta.
Shtrohet pyetja: me shmangien e historiografisë të tipit sovjetik, që fatkeqësisht akoma e mësojnë nëpër shkolla e universitete në Kosovë e Shqipëri, çfarë historiografie duam? Duam historiografi me qasje realiste, apo me qasje mobilizuese?
Dy historiografitë e Serbisë
Para se komunistët të merrnin pushtetin në Serbi më 1945-n, historiografinë serbe e kanë përbërë dy qasje: qasja realiste e arkimandritit Ilarijon Ruvarac (1832-1905) dhe qasja mobilizuese e Pantelija Sreçkoviç (1834-1903), anëtarit të Shoqatës së Serbeve të Mësuar, shoqatë kjo që më vonë do të shndërrohet në Akademinë Serbe të Shkencave e të Arteve.
Ilarion Ruvarac dhe pasuesit e tij kanë insistuar që ndërgjegjja kombëtare serbe të krijohet vetëm duke ia treguar popullit të vërtetën shkencore. Sreçkoviçi dhe pasuesit e tij insistonin për një historiografi në shërbim të aspiratave kombëtare serbe, pavarësisht se a përputhet me të vërtetën apo jo.
Qasja e Pantelija Sreçkoviçit dhe pasuesve të tij (historiografia përplot mite e rrena të qëllimshme) ishte dominuese në historiografinë serbe, pasi kjo historiografi ishte ajo çfarë u vendos të mësohet në shkollat dhe universitetet e Serbisë, por qasja e Ilarijon Ruvarcit nuk është se u hodh tërësisht. Madje mund të thuhet se të dyja këto qasje u vunë në përdorim. Derisa historiografia me qasje shkencore ishte në përdorim vetëm për qarqet akademike, ajo me mitologji e rrena ishte e vetmja që u vu në përdorim për masat e gjëra.
Vaso Çubrilloviç
Shembulli më tipik është rasti i historianit Vaso Çubrilloviç (1897-1990) në elaboratin e vet “Dëbimi i arnautëve”, që i dedikohej qeverisë së Serbisë. Çubrilloviç flet se si në kohën e mbretit Millan Obrenoviç, përmes dhunës e terrorit, u morën tokat etnikisht të pastra shqiptare të Toplicës e Kosanicës (1877-1878). Pra, sipas Çubrilloviçit, ato ishin toka shqiptare dhe jo serbe, siç figurojnë në tekstet shkollore të Serbisë në vazhdimësi, qëkur Serbia fitoi Kushtetutën e parë autonome nën Perandorinë Osmane më 15.02.1835 e deri më sot.
Polemikat mes Ilarijon Ruvarcit dhe Pantelija Sreçkoviçit dhe pasuesve të tyre nuk kishin të bëjnë me atë se si do të zhvillohet historia në qarqe akademike, por si do t’i prezantohet ajo publikut. Sreçkoviçi dhe pasuesit e tij mendonin se kombit i duhen mitet si stimuj dhe frymëzim për progres, kurse Ruvarci mendonte se një komb mund të ndërtohet i shëndoshë vetëm nëse ai ushqehet me të vërtetën historike.
Shqiptarët – historinë me mite, apo pa mite?
Për cilindo variant që përcaktohet, Kosova dhe/apo Shqipëria ka nevojë për një historiografi të tipit jo-sovjetik. Historiografia e tipit sovjetik kishte mitet e caktuara dhe nëse ne përcaktohemi se mitet do të jenë të nevojshme edhe më tutje në komb-ndërtimin tonë, atëherë duhet të heqim disa mite, siç është ai për Luftën Nacional-Çlirimtare e shumë të tjerë, dhe duhet të mendojmë se me cilat mite do t’i zëvendësojmë ato që i heqim. Këtu, për shkak të nivelit të ndryshëm të zhvillimit kombëtar në Kosovë e Shqipëri, lind çështja me cilat mite duhet të ushqehet publiku në Kosovë e me cilat ai në Shqipëri?
Ndërsa, nëse do të vendosim që publikut të brendshëm e të jashtëm t’ia servirim të vërtetën shkencore, atëherë duhet të krijojmë një historiografi pa mite. Kjo nënkupton që të heqim dorë nga miti ilir, nga miti për luftërat e Skënderbeut etj., dhe gjitha këto t’i reduktojmë në përmasat e së vërtetës historike. A jemi të gatshëm për këtë?
Problemi me historinë te shqiptarët është shumë më i rëndë. Shqiptarët, si komb i vonshëm, nuk arritën të krijojnë historiografi para Luftës së Dytë Botërore. Historiografia pas Luftës së Dytë Botërore u shkrua nga komunistët sipas modelit sovjetik. Edhe në Kosovë u importua kjo lloj historiografie.
Pas rënies së komunizmit u bënë ca revidime të vogla faktuale, por qasja mbeti njësoj. Madje kjo nuk ndodhi as në dritën e zbulimit të shumë fakteve të fshehura që dolën në dritë me botimin e memoareve dhe librave të tjerë të shumë autorëve, siç ishin ato të Sejfi Vllamasit, Mehdi Frashërit, Mit’hat Frashërit, Ismail-Qemal bej Vlorës, Eqrem bej Vlorës, Mustafa Krujës, Hasan Prishtinës, Rexhep Mitrovicës, Xhafer Devës etj.
Disa nga faktet e shprehura në këto dokumente e që konfirmojnë njëra-tjetrën dhe që shkencërisht mund të konsiderohet të sakta, nuk gjetën vendin në historiografinë zyrtare që mësohet në shkollat tona. Kjo ndodh për shkak se aparati historiografik i tipit sovjetik nuk mund të kapërdijë fakte që ndryshojnë tërësisht konstruktin e tij. Nuk futet elefanti në kotecin e pulave.
Ata që studiuan historinë në Perëndim
Disa nga ata shqiptarë që bënë gradat shkencore për histori në Perëndim nuk mjaftuan që të krijojnë një qasje të re, përkatësisht, një historiografi të re. Arsyeja është se formimi i tyre parësor është bërë në shkollat e Shqipërisë e të Kosovës dhe studimet universitare apo pasuniversitare në Perëndim i kanë bërë për një periudhë specifike të historisë, dhe janë mjaftuar me këtë. Ata kanë problem t’i promovojnë rezultatet e tyre specifike në atdhe e lëre më për një qasje më të gjerë. Duke qenë se këta studiues nuk janë të lidhur mes tyre sepse janë pak dhe secili ka hallin t’i promovojë rezultatet e veta njëherë, kanë mbetur në margjina.
Situata pritet të ndryshojë kur ndonjëri nga këta të bëhet Kryeministër apo ministër Arsimi. Kuptohet, këtu nënkuptoj ndonjë nga ata që vërtet ka marrë shkollë nga Perëndimi, e jo vetëm diplomë.
Zbulimet që nuk shpërthyen skemën sovjetike
Ç’është e vërteta, me hulumtimin në arkivat osmane, Skënder Rizaj, dhe në ato gjermane Eqrem Zenelaj dhe Jusuf Buxhovi kanë bërë prurje të konsiderueshme dokumentuese në historiografinë shqiptare. Këto prurje, sikur të merrnin interpretimin meritor, do të mund të bënin përmbysje në këtë historiografi, por fatkeqësisht edhe këta historianë nuk kanë dalë nga skema e historiografisë zyrtare e tipit sovjetik. Citimet dhe referencat kryesore të tyre janë nga Historia e Popullit Shqiptar të Akademisë së Shkencave të Shqipërisë, çka i zvetënon substancialisht edhe ato pak rezultate të mirëfillta.
Shtrohet pyetja: me shmangien e historiografisë të tipit sovjetik, që fatkeqësisht akoma e mësojnë nëpër shkolla e universitete në Kosovë e Shqipëri, çfarë historiografie duam? Duam historiografi me qasje realiste, apo me qasje mobilizuese?
Dy historiografitë e Serbisë
Para se komunistët të merrnin pushtetin në Serbi më 1945-n, historiografinë serbe e kanë përbërë dy qasje: qasja realiste e arkimandritit Ilarijon Ruvarac (1832-1905) dhe qasja mobilizuese e Pantelija Sreçkoviç (1834-1903), anëtarit të Shoqatës së Serbeve të Mësuar, shoqatë kjo që më vonë do të shndërrohet në Akademinë Serbe të Shkencave e të Arteve.
Ilarion Ruvarac dhe pasuesit e tij kanë insistuar që ndërgjegjja kombëtare serbe të krijohet vetëm duke ia treguar popullit të vërtetën shkencore. Sreçkoviçi dhe pasuesit e tij insistonin për një historiografi në shërbim të aspiratave kombëtare serbe, pavarësisht se a përputhet me të vërtetën apo jo.
Qasja e Pantelija Sreçkoviçit dhe pasuesve të tij (historiografia përplot mite e rrena të qëllimshme) ishte dominuese në historiografinë serbe, pasi kjo historiografi ishte ajo çfarë u vendos të mësohet në shkollat dhe universitetet e Serbisë, por qasja e Ilarijon Ruvarcit nuk është se u hodh tërësisht. Madje mund të thuhet se të dyja këto qasje u vunë në përdorim. Derisa historiografia me qasje shkencore ishte në përdorim vetëm për qarqet akademike, ajo me mitologji e rrena ishte e vetmja që u vu në përdorim për masat e gjëra.
Vaso Çubrilloviç
Shembulli më tipik është rasti i historianit Vaso Çubrilloviç (1897-1990) në elaboratin e vet “Dëbimi i arnautëve”, që i dedikohej qeverisë së Serbisë. Çubrilloviç flet se si në kohën e mbretit Millan Obrenoviç, përmes dhunës e terrorit, u morën tokat etnikisht të pastra shqiptare të Toplicës e Kosanicës (1877-1878). Pra, sipas Çubrilloviçit, ato ishin toka shqiptare dhe jo serbe, siç figurojnë në tekstet shkollore të Serbisë në vazhdimësi, qëkur Serbia fitoi Kushtetutën e parë autonome nën Perandorinë Osmane më 15.02.1835 e deri më sot.
Polemikat mes Ilarijon Ruvarcit dhe Pantelija Sreçkoviçit dhe pasuesve të tyre nuk kishin të bëjnë me atë se si do të zhvillohet historia në qarqe akademike, por si do t’i prezantohet ajo publikut. Sreçkoviçi dhe pasuesit e tij mendonin se kombit i duhen mitet si stimuj dhe frymëzim për progres, kurse Ruvarci mendonte se një komb mund të ndërtohet i shëndoshë vetëm nëse ai ushqehet me të vërtetën historike.
Shqiptarët – historinë me mite, apo pa mite?
Për cilindo variant që përcaktohet, Kosova dhe/apo Shqipëria ka nevojë për një historiografi të tipit jo-sovjetik. Historiografia e tipit sovjetik kishte mitet e caktuara dhe nëse ne përcaktohemi se mitet do të jenë të nevojshme edhe më tutje në komb-ndërtimin tonë, atëherë duhet të heqim disa mite, siç është ai për Luftën Nacional-Çlirimtare e shumë të tjerë, dhe duhet të mendojmë se me cilat mite do t’i zëvendësojmë ato që i heqim. Këtu, për shkak të nivelit të ndryshëm të zhvillimit kombëtar në Kosovë e Shqipëri, lind çështja me cilat mite duhet të ushqehet publiku në Kosovë e me cilat ai në Shqipëri?
Ndërsa, nëse do të vendosim që publikut të brendshëm e të jashtëm t’ia servirim të vërtetën shkencore, atëherë duhet të krijojmë një historiografi pa mite. Kjo nënkupton që të heqim dorë nga miti ilir, nga miti për luftërat e Skënderbeut etj., dhe gjitha këto t’i reduktojmë në përmasat e së vërtetës historike. A jemi të gatshëm për këtë?
