Omer Kajan, një nga figurat më të ndritura të Mesjetës persiane, mbetet sot një emër që lidh poezinë, shkencën dhe filozofinë brenda një personaliteti të vetëm të jashtëzakonshëm.
I lindur në vitin 1048 në Nishapur, ai u rrit në një mjedis ku tradita letrare persiane dhe kërkimi shkencor përplaseshin, por për të krijonin terrenin ideal. Qysh i ri, Omer Kajan tregoi prirje të rralla për matematikë dhe astronomi, gjë që e shoqëroi gjithë jetën krahas pasionit për poezinë. Ai nuk ishte vetëm poet që shkruante për dashurinë dhe kalimin e kohës; ishte mendimtar i madh, që kërkonte kuptimin e jetës përmes vëzhgimit të universit dhe rregullave të tij. Veprat e tij më të famshme janë “Rubairat”, që përmbledhin një filozofi të thjeshtë në dukje, por të thellë në përmbajtje.
Në to, Omer Kajan shfaq skepticizëm ndaj dogmave, dhe një kërkim të pandalshëm për lirinë e mendimit. Ai i fton njerëzit të jetojnë çastin, pasi jeta është e shkurtër dhe e paqartë, ndërsa e ardhmja nuk garanton asgjë. Këto ide, në kohën e tij, ishin të guximshme, madje subversive, por ai i shprehu me elegancë poetike. Pjesa më e madhe e veprave të tij qarkulluan dorazi dhe u bënë të njohura vetëm shekuj më vonë, sidomos kur përkthyesit perëndimorë i nxorën në dritë. Në matematikë, Omer Kajan shkroi traktate mbi ekuacionet kubike dhe ndarjen e konikeve, duke dhënë zgjidhje që i paraprinin gjetjeve evropiane me shekuj. Ai ishte ndër të parët që kuptoi nevojën për kombinimin e algjebrës me gjeometrinë për të trajtuar probleme të vështira. Një nga arritjet e tij më të bukura ishte kalendari persian që ndihmoi të reformohej, një kalendar aq i saktë, sa që edhe sot llogaritet si një nga më precizët në botë. Por përtej shkencës, fama e përjetshme i erdhi nga poezia.
Te “Rubairat”, Omer Kajan i kthen pyetjet filozofike në vargje që duken si biseda të sinqerta me jetën, vdekjen dhe fatin. Ai shkruan për gotën e verës jo vetëm si pije, por si simbol i lirisë shpirtërore dhe pohimit të ekzistencës. Vargjet e tij shpesh kundërshtojnë fanatizmin, duke mbrojtur të drejtën e njeriut për të dyshuar dhe për të kërkuar. Lexuesit e duan sepse ai nuk moralizon, nuk urdhëron dhe nuk pretendon se ka gjetur të vërtetën absolute. Thjesht hedh pyetje, dhe e lë mendjen e lexuesit të kërkojë përgjigjen. Në kohën moderne, Omer Kajan është quajtur “poeti i skeptikut”, “i dashuruari me momentin” dhe “matematikani poet që i jep formë dilemave njerëzore”. Imazhi i tij është bërë simbol i mendjes së lirë dhe i njeriut që nuk i druhet dijes. Edhe sot, në Iran dhe në mbarë botën, vizitorët shkojnë te mauzoleumi i tij në Nishapur për të lexuar katrenat e tij nën hijen e pemëve.
Vargjet shpesh përdoren në raste feste, meditimi, madje edhe në momente pikëllimi, sepse mbartin qetësi, humor të hidhur dhe mençuri. Omer Kajan na kujton se koha kalon pa kthim dhe se njeriu duhet të gjejë kuptim jo në premtimet e largëta, por në vetë jetën që ka në dorë sot. Në kulturën persiane, ai shihet si pasqyrë e shpirtit të lirë që sfidon rrethanat historike. Në kulturën perëndimore, si filozof i ekzistencës së përditshme. Në letërsi, si mjeshtër i fjalës së shkurtër që godet drejt zemrës së lexuesit. Vargjet e tij të famshme rreth kohës, fatit dhe lumturisë vazhdojnë të përmenden në libra, filma dhe art bashkëkohor. Ndonëse jetoi në shekullin XI, mendimet e Omer Kajan duken për çudi moderne, si të ishin shkruar dje. Ai i fton njerëzit të mos e humbin kohën duke pritur kohë më të mira, por të jetojnë atë që kanë. Mes poetëve të mëdhenj persianë, ai ruan gjithmonë vendin e tij të veçantë si figura më filozofike dhe më universale. Në një epokë plot kufizime, ai mbeti mendje e lirë, dhe kjo është arsyeja pse veprat e tij nuk vjetrohen. Omer Kajan është poet i përhershëm i pyetjeve që s’kanë përgjigje të thjeshta. Dhe pikërisht kjo e ka bërë të pavdekshëm në letërsinë botërore.
/Gazeta Panorama
© Panorama.al
