Është ndër personazhet që ka dhënë informacionet më të rëndësishme për rënien e komunizmit në Europë, si dhe luftërat në ish-Jugosllavi. Gazetar, publicist, historian, si dhe konsulent i disa qeverive, Misha Gleni (Misha Glenny) ishte i ftuari special i Blendi Fevziut në emisionin “Opinion” në TV Klan.Ashtu siç është speciale historia e tij në fillim të viteve ’90 në Shqipëri, ku ka takuar Ramiz Alinë, Ismail Kadarenë, Gramoz Pashkon, Sali Berishën, Fatos Nanon etj. Zoti Gleni, atëherë gazetar i BBC-së, është dëshmitar i lindjes së opozitës së parë zyrtare në vendin tonë, atëherë kur komunizmi nuk ishte rrëzuar plotësisht, por për herë të parë po dëgjoheshin zëra kritikë. Zëra, të cilat tashmë mund të duken edhe të pabesueshëm, por 20 vite më parë, e vërteta ka qenë ashtu siç e kujton në këtë intervistë vetë Misha Gleni…
FEVZIU: Z. Gleni, ju jeni kthyer përsëri këtu në Tiranë pas 20 viteve, në përvjetorin e rrëzimit të komunizmit. Kur keni qenë për herë të parë në Shqipëri? Kur e keni vizituar Shqipërinë për herë të parë?
MISHA GLENI: Shqipërinë e kam vizituar në maj të vitit 1990. Ndryshimet nuk kishin ndodhur ende, por atë muaj unë punoja për BBC-në. Kam bërë disa intervista të rëndësishme me pjesën më të madhe të udhëheqjes, si me Sali Berishën, Gramoz Pashkon, Fatos Nanon, Ismail Kadarenë.
FEVZIU: Në maj të vitit 1990?
MISHA GLENI: Po, në maj të vitit 1990. Ata të gjithë vazhdonin të tregonin shumë kujdes, sepse komunizmi nuk ishte rrëzuar plotësisht, por për herë të parë po dëgjonim zëra kritikë. Mbaj mend në veçanti një intervistë me Gramoz Pashkon, në të cilën ai ka folur shumë seriozisht për një mundësi të zhvillimit ekonomik në vend, në një mënyrë krejt ndryshe.
FEVZIU: Kjo gjë ka ndodhur në Maj, apo është intervista me Gramoz Pashkon në fund të tetorit, kur Kadareja u largua nga Shqipëria?
MISHA GLENI: Jo, ka qenë në Maj. Ai po fliste në mënyrë të tërthortë por, ajo që po thoshte, nënkuptonte qartë se ndryshime duhet të vinin në Shqipëri. Sepse Çaushesku ishte rrëzuar para dy muajve dhe kështu të gjithë kishin filluar të përqendrohen se ç’do të ndodhte në Shqipëri. Fakti që mua si korrespondent i BBC-së më ishte dhënë një vizë për të shkelur në Shqipëri në maj të vitit 1990, ishte tregues tashmë dhe unë këtu kam ardhur me një nga gazetarët e BBC-së, Laura Silberin. Pra, ishte e qartë se diçka po ndodhte.
FEVZIU: Po, sepse deri në atë kohë ka qenë e pamundur të hyje në Shqipëri. Por do të doja t’ju pyesja diçka. Në maj të vitit 1990, komunizmi ishte ende i fortë… Në pushtet mund të themi, jo i fortë. Ma merr mendja se ju do t’i keni bërë ndonjë intervistë Kadaresë, sepse ai ishte shumë i njohur në atë kohë. Po si keni gjetur Gramoz Pashkon, Sali Berishën dhe Fatos Nanon? Cili ju ka prezantuar me ta?
MISHA GLENI: Na i prezantoi së pari Remzi Lani, kryeredaktor i gazetës “Zëri i Rinisë”. Dhe ai sapo kishte botuar në gazetën “Zëri i Rinisë” intervistën me Kadarenë, në të cilën Kadareja kritikonte disa aspekte të regjimit. Ne kishim kërkuar disa intervista me Kadarenë, Gramozin dhe Remziun dhe na u dha mundësia t’i bënim ato intervista. Ishte e qartë se diçka sapo kishte nisur.
FEVZIU: Po edhe Berishën?
MISHA GLENI: Saliun e takova herën e dytë.
FEVZIU: Dhe kjo hera e dyta ka qenë në dhjetor?
MISHA GLENI: Jo, ka qenë në korrik.
FEVZIU: Në korrik. Dakord, po si e gjetët ju Sali Berishën? Ai në atë kohë ende nuk ishte bërë person aktiv.
MISHA GLENI: Jo, ai po bëhej aktiv dhe atë e kam njohur përmes Gramozit, Gramoz Pashkos. Ai po bëhej aktiv dhe dukej qartë se ishte një figurë karizmatike.
FEVZIU: Në korrik kjo gjë.
MISHA GLENI: Po, në korrik.
FEVZIU: Ju keni qenë këtu gjatë krizave në ambasada?
MISHA GLENI: Pikërisht.
FEVZIU: Dhe cila ka qenë përshtypja juaj për atë kohë? Sepse në fakt ju keni qenë një korrespondent në Ballkan.
MISHA GLENI: Tamam. Ajo që ishte e qartë në krizat e korrikut, në ambasada, ishte fakti se gjërat po dilnin jashtë kontrollit. Kështu, qeveria komuniste do të kishte një mundësi zgjedhjeje. Ose ata do të luftonin deri në fund, ose do të fillonin të përshtateshin me atë që po ndodhte, sepse kriza e korrikut do të thoshte se gjithçka po dilte sheshit, siç kishte ndodhur edhe në Rumani më parë dhe para Rumanisë në Çekosllovaki, në Hungari. Pra, e dinim se loja kishte nisur. Po se ç’drejtim do të merrte ajo, do të rrëzohej apo jo komunizmi, kjo ende ishte e pavendosur dhe, siç e dimë, kaluan disa muaj të tjerë para se të luhej sheshit në fazën e parë. Po ashtu, në korrik kam shkuar në Berat. Shkova, mora miratimin dhe atje kam folur me disa punëtorë të fabrikës së tekstileve “Enver Hoxha”. Ata më pohuan se kishin nisur grevën për rreth një javë, një muaj para saj. Pra, kur shikon diçka të tillë si Kombinati “Enver Hoxha” është futur në grevë, e kupton se gjërat kanë filluar të gurgullojnë.
FEVZIU: Pra, regjimi është në fundin e tij. Por në korrik, pra herën e dytë, jo në maj. Si ishte situata në përgjithësi në Shqipëri në atë periudhë?
MISHA GLENI: Po, ishte shumë e gjallë. Njerëzit ishin më të lirshëm në të folur.
FEVZIU: Ishin ata më të hapur me ju?
MISHA GLENI: Ata ishin shumë më të hapur me mua.
FEVZIU: Brezi i ri po ashtu.
MISHA GLENI: Brezi i ri po ashtu, veçanërisht universiteti filloi të ishte qendra dhe, kur vinte puna tek kriza e ambasadave, shikoje shumë të rinj që tashmë e dinin se ç’po ndodhte në lindje të Europës dhe sigurisht tashmë dihej që të gjithë po shikonin kanalet televizive italiane; Pra, e gjithë ideja se jeta në Shqipëri ishte tmerrësisht e bukur dhe se gjithë të tjerët po bënin një jetë të mjerueshme, nuk gjente më besim mes popullit dhe veçanërisht mes të rinjve. Ata tashmë donin të shihnin botën dhe po zienin nga acarimi.
FEVZIU: Në atë kohë, patët ndonjë mundësi për të intervistuar Ramiz Alinë?
MISHA GLENI: Ramiz Alinë e kam intervistuar në kontekstin e një konferencë zyrtare për shtyp. Pra, ai dha një konferencë për shtyp, që në vetvete ishte e pazakontë.
FEVZIU: Në korrik apo në tetor?
MISHA GLENI: Tashmë nuk më kujtohet.
FEVZIU: Duhet të ketë ndodhur në tetor gjatë takimit të ministrave të Jashtëm të Ballkanit.
MISHA GLENI: Po, në tetor erdha këtu, në takimin e ministrave të Jashtëm.
FEVZIU: Ç’përshtypje ju ka lënë Alia?
MISHA GLENI: Mendoja se ishte më i zgjuar seç doli. Ai e kuptoi shumë qartë se e priste një sfidë. Mendova se më në fund ai do të ecte shumë i qetë dhe do të vendoste të negocionte një rrugëdalje që do t’i linte atij një farë pushteti në fund. Nuk e mendoj që ai ka luajtur rëndë.
FEVZIU: Ai humbi.
MISHA GLENI: Ai humbi gjithçka. Ai duhet të jepte dorëheqjen, partia u rrëzua.
FEVZIU: Mendoni se ai është frikësuar nga historia e Çausheskut?
MISHA GLENI: Nuk ma do mendja. Se po të kishte qenë Enver Hoxha, çështja do të ishte krejt ndryshe; Sepse Ramiz Alia ka qenë në pushtet vetëm që nga viti 1985 dhe nuk ka qenë një diktator i egër, siç mund të themi për Enver Hoxhën. Për shembull, kur fliste Enver Hoxha, të gjithë dridheshin nga frika. Ndërsa kur fliste Ramiz Alia, gjendja ishte më e shtensionuar, kishte më shumë konsensus. Nuk mendoj se Alia është identifikuar si autori i mjerimit të të gjithëve. Por, nuk veproi tamam ashtu siç duhej. Duhet të kishte bërë me shume se ç’mundi të bënte.
FEVZIU: Z. Gleni, ju keni intervistuar Gramoz Pashkon, nuk po përmend këtu Ismail Kadaren se tashmë është një histori e njohur. Pra, Gramoz Pashkon, Sali Berishën. Kishit ndonjë informacion ju në vitet 1990 se Gramoz Pashko dhe Sali Berisha së shpejti do të dilnin në krye të opozitës në Shqipëri?
MISHA GLENI: Sigurisht që e mendova, por kjo gjë nuk ishte e bazuar në informacion, por në faktin që ata po fillonin të organizoheshin dhe në zërat e tyre.
FEVZIU: Ç’do të thotë organizim?
MISHA GLENI: Po e shihnin që ndryshimi po vinte dhe filluan të merrnin drejtimin… Sepse në Zërin e Amerikës ka pasur edhe intervista të tjera. Genc Pollo për shembull dhe të tjerë. Pra nisi, kishte shumë zëra. Pak më vonë pastaj më ka thënë Gramozi për krijimin e Partisë Demokratike. Siç ka ndodhur edhe gjetkë në Europën Lindore, ti sheh njerëz që grupohen dhe të gjithë janë shumë ambiciozë dhe pastaj ata fillojnë të përçahen. Pra, ka një opozitë shumë të shpejtë.
FEVZIU: Po, në disa pika. Po si i kujtoni ju Pashkon dhe Berishën, para se të dilnin në krye të opozitës?
MISHA GLENI: Në fillim, ata punuan mjaft bashkë dhe ishin shumë miqësorë. Gramozin e kam njohur shumë më mirë sesa Saliun. Mendoj se më vonë Berisha filloi të tregonte ambicie tepër të fortë politike, më shume se Gramozi. Gramozi më shumë kishte një karakter thellësisht të shqetësuar për të ardhmen e Shqipërisë dhe se si do të shkonte ajo punë. Ishte qenie njerëzore dhe marrëdhëniet e tij mes njerëzve viheshin para ambicieve politike; Mendoj se me Sali Berishen ndoshta ka qenë e kundërta.
FEVZIU: Ju gjendeni në Tiranë në kohen kur Ismail Kadareja bëri një deklaratë për strehimin politik në Francë. Sepse ishte takimi me ministrat e huaj të Ballkanit. Si e kujtoni ju këtë ditë?
MISHA GLENI: Isha shumë i interesuar në konferencën që u mbajt atë ditë, të shohim Shqipërinë pas 20 vjetëve; Drejtuesi i Zërit të Amerikës tha se ky ishte vërtet një moment shumë i rëndësishëm kur Kadare vendosi të dezertonte (largohej), sepse u përqendrua shumë vëmendje. Në atë kohë, e them që u habita mjaft sepse Kadareja nuk ishte aq i njohur në botën jashtë siç është tani, por ishte njohur veçanërisht me Francën dhe deri diku me Italinë… Mendova se Kadareja ndoshta duhet të rrinte dhe të luftonte brenda në Shqipëri, jo të merrte një rol politik, por gjithsesi të luante rolin e një arbitri moral si Vatslav Haveli në Çekosllovaki, që u mundua ta luante atë rol moral, por më pas edhe ai u përfshi thellësisht në politikë. Pra, kur ndodhi, unë u habita shumë. Ishte një farë tronditjeje për mua.
FEVZIU: Po mendoni se ky vendim i Kadaresë ka ndihmuar në lëvizjen…
MISHA GLENI: Sipas atyre që thuhen edhe sot, ka ndihmuar. Kur e mendoj prapë atë kohë, nuk e mbaj mend si një moment nxitës, por në atë kohë mendoja se kjo gjë do t’i dëshpëronte njerëzit edhe më shumë. Sepse ata do të mendonin… Nëse nuk mund ta durojë Kadareja, atëherë s’do të ketë të ardhme: Por ja që mendimi im në atë kohë doli i gabuar. Më pas, gjërat filluan të lëviznin shumë shpejt.
FEVZIU: Po në fund të fundit, ato mendime ishin. Ju keni qenë korrespondenti i parë në Shqipëri në atë kohë që keni raportuar zhdukjen e monumentit të Stalinit në Tiranë.
MISHA GLENI: Kjo është shumë e saktë. Isha këtu dhe pashë të ndodhte një gjë e tillë.
FEVZIU: Gjatë natës. Ditën ishte përvjetori i Stalinit.
MISHA GLENI: Po, kam qenë zgjuar gjithë natën, duke lëvizur sa tek statujat, sa në hotel Tirana, në mënyrë që të lajmëroja BBC-në. Ata e rrethuan dhe e rrëzuan.
FEVZIU: Mendoj se ka qenë monumenti i fundit i Stalinit në Evropë.
MISHA GLENI: Po, në Evropën Lindore, përveçse në vendin e tij të lindjes, në Gori, Gjeorgji, të cilën e kam vizituar po ashtu. Por ai ka qenë një moment me një simbolike shumë të fortë. Sapo u rrëzua statuja e Stalinit… Sigurisht, në atë moment të dhjetorit kur gjëra të tilla po ndodhnin, tundoheshe të besoje se i gjithë vendi ishte në një mendje; Dhe tashmë të gjithë po ecnin së bashku për të hequr qafe komunizmin dhe të nisnin një demokraci shumë të lehtë politike, por sigurisht dhjetori ishte fillimi i një periudhe lufte në Shqipëri, që zgjati rreth një dekadë, 10 vjet. Ka pasur disa momente tepër serioze dhe të rënda në 10 vitet e ardhshme, ku ky vend mund të kishte kaluar në luftë civile. Dhe, në vitin 1997 pamë një rrëzim të shtetit në atë nivel që s’e kisha parë në asnjë vend tjetër të Evropës Lindore. Ai ishte një moment jashtëzakonisht i rëndë për këtë vend, për të cilin e them me kënaqësi se e ka kapërcyer pjesën më të madhe. Sot, Shqipëria, pas 20 viteve, nuk është shumë ndryshe vetëm nga vitet 1990, por është shumë ndryshe edhe nga viti 2000.
FEVZIU: Është ndryshe edhe nga viti 2000? Si e shihni ju Shqipërinë, sepse ju vini shpesh këtu?
MISHA GLENI: Po, kohët e fundit nuk kam ardhur aq shpesh siç vija më parë apo do të doja të vija, por kjo ndodh pjesërisht sepse kam qenë i zënë me punë në zona të tjera. Më lejoni t’jua them sinqerisht se ç’mendoj unë për Shqipërinë. Së pari, nga ana kulturore është shumë ndryshe nga pjesa më e madhe e vendeve të Ballkanit. Për shembull, nëse marrim Bullgarinë, Serbinë apo Maqedoninë, mbizotëron një atmosferë e përgjithshme zymtësie dhe depresioni mbi faktin që jeta është e vështirë dhe do të jetë e tillë. Ndryshimi tek Shqipëria… Mos më keqkuptoni, se edhe këtu ka shumë ankesa, por ekziston edhe një fare optimizmi mesdhetar dhe një farë anarkizmi surreal për shpirtin kulturor shqiptar të cilin ia atribuoj afërsisë mesdhetare.
FEVZIU: Po, por edhe Kosova është shumë optimiste.
MISHA GLENI: Kosova është më pak optimiste sesa këtu. Dhe kjo është vërtet interesante gjatë diskutimeve në Ballkan dhe jashtë tij. Ndryshimet mes kulturës, aspiratave në Kosovë, Shqipëri dhe në Maqedoninë Perëndimore janë shumë domethënëse; Çdo shqiptar e kupton këtë gjë. Nuk është domosdoshmërisht e kuptueshme jashtë, por s’është as diçka që shqiptarët synojnë të theksojnë kur flasin më të huaj. Nuk flasin edhe aq shumë për ndryshimet, por ne i dimë ndryshimet. Ju i dini e po ashtu edhe shikuesit. Pra, Shqipëria në vetvete ka shumë më shumë ndjesinë mesdhetare.
FEVZIU: Ndjesinë dhe shpirtin mesdhetar.
MISHA GLENI: Tamam. Mua me duket si vërshim ajri i pastër. Po ashtu edhe… diku në 1997 një përvojë e keqe mund të çojë në një rrugë të keqe: Ajo që dua të theksoj për Shqipërinë, është fakti se, edhe pse është pa dyshim pjesë e një tradite ballkanike për një periudhë të të gjatë kohe, ka një karakter të veçantë. Jo vetëm në rajon, por edhe brenda botës ku flitet shqip.
FEVZIU: Dua t’ju pyes, sa shumë ka ndikuar në çështjen e Kosovës hapja e Shqipërisë në vitet ’90?
MISHA GLENI: Mendoj se situatat e të dy vendeve kanë pasur ndikim tek njëra-tjetra. Jo në kuptim konspirativ. Kontakte sekrete mes forcave të ndryshme politike në Shqipëri dhe në Kosovë, por situata në të dy vendet ka ndikuar në politiken vendëse shqiptare në disa mënyra shumë interesante.
FEVZIU: Sipas mendimit tuaj, pse dizintegrimi në Jugosllavi nisi në Slloveni dhe Kroaci dhe jo në Kosovë? Ishin shenjat e para në vitin 1981.
MISHA GLENI: Më lejoni të citoj Shkëlzen Maliqin, intelektualin e famshëm të Prishtinës. “Kjo luftë nisi në Kosovë dhe do të përfundojë në Kosovë”. Kështu ka thënë ai dhe kërkonte të thoshte… Këtë e ka lidhur më shumë me vitet 1989-1990, me demonstratat. Dhe, po të shihni me kujdes në vitin 1987, Milosheviçi e ka përdorur Kosovën si një mënyrë për të mobilizuar nacionalizmin brenda Serbisë. Pra, ai këtu e kishte fjalën. Për sa i përket Jugosllavisë… Ajo qëndron ose bie, kjo gjë varet nga lidhja që ekziston mes Serbisë dhe Kroacisë. Ka gjasa të ndodhë që sllovenët, kosovarët, boshnjakët dhe maqedonasit të ndikojnë në këtë. Por, lidhja themelore ne Jugosllavi ishte mes serbëve dhe kroatëve.
vijon nesër…
Kush është Misha Gleny
Misha Gleni është një gazetar dhe historian i njohur. Si gazetar i mediumeve britanike të njohura, “Guardian” dhe BBC për Europën Qendrore, ai ka dhënë informacione për rënien e komunizmit dhe luftërat në ish-Jugosllavi. Laureat i shumë çmimeve, midis të cilave edhe i çmimit “Sony”, për kontributin në gazetarinë elektronike, për informimet mbi Jugosllavinë e atëhershme, ai ka shkruar tre libra për Europën Lindore dhe Ballkanin (në gjuhën serbe janë botuar në botimin “Samizdat B92” – “Rënia e Jugosllavisë” dhe “Ballkani mes viteve 1804 dhe 1999”). Po ashtu, ai ka shërbyer si konsulent i qeverive të disa shteteve europiane dhe të SHBA-së, lidhur me çështje politike të rajonit. Gjatë kohës së krizës dhe shpërbërjes së bashkësisë shtetërore jugosllave, ai ka shërbyer si gazetar i shërbimit botëror të BBC-së nga Europa Qendrore. Libri “Rënia e Jugosllavisë” i dha atij reputacionin e një njohësi kompetent të problematikës së komplikuar të rajonit ballkanik. Libri i tij për Ballkanin, në të njëjtën kohë përbën, krahas përpjekjes që botës dhe mjediseve jashtëballkanike t‘ua afrojë dhe t‘ua shpjegojë më mirë Ballkanin në një kontekst të gjerë, një kontribut mjaft të vlefshëm për studimin e Ballkanit, të shteteve që e përbëjnë dhe të popujve që jetojnë atje. Gjatë tre vjetëve, z.Gleni ka drejtuar një OJQ dhe ka kontribuar me projekte për rindërtimin e Serbisë, Maqedonisë dhe të Kosovës. Tani ai jeton në Londër. Libri i fundit i Misha Glenit është “MekMafia – kriminaliteti pa kufi”, një skaner i krimit ballkanik ndërsa, siç rrëfen vetë ai gjatë intervistës me Fevziun, në tetor të vitit që vjen, do të botojë një tjetër libër për krimin kibernetik.
BLENDI FEVZIU
© Panorama.al
