NEZIR HALDEDA
Ka shumë diskutime në drejtime e këndvështrime nga më të ndryshmet, kur flitet sot për debatin e gjetjes së balancës/pikës së ndërhyrjes midis konsolidimit dhe stimulimit fiskal në ekonomi. Kjo çështje është shumë komplekse sot në Europë, kur monedha euro ka një performancë të mirë, por eurozona përjeton krizë dhe ku origjina e të cilës ka shumë shkaqe e arsye. Pjesa më e madhe e tyre janë të njohura tashmë e pranuara, si reduktimi i nivelit të interesave pas krijimit të monedhës së përbashkët, nga ku vende të veçanta nuk e shfrytëzuan këtë mundësi për politika të përgjegjshme, mungesa e integrimit politik etj.
Në kushtet kur mungonte një qeveri e vetme europiane, në vitet 1996 dhe 1997 u krijua i ashtuquajturi Pakt i Stabilitetit dhe Rritjes ekonomike, që kishte në bazë “bashkëpronësinë” në rregullat e eurozonës. Këto rregulla ishin disa standarde të dizenjuara për të përmbushur kriterin e konvergjencës të përcaktuar në Traktatin e Mastrihtit. Eksperienca e dhjetëvjeçarit të fundit tregoi se sado rregulla të mira të ndërtohen, nuk janë zgjidhje e mjaftueshme dhe asnjëherë ato nuk mund të zëvendësojnë politikat e qëndrueshme afatgjata.
Për më shumë, këto dhjetë vite vërtetuan përfundimin e iluzionit se ekzistenca e monedhës së përbashkët do të ishte bazë për rritje ekonomike. Kështu, indikatori i diferencave në ekonomitë e vendeve nga pikëpamja e konkurrueshmërisë ishte dhe vazhdon të matet nga investitorët, duke diferencuar për çdo vend diferencat (spreads) në obligacionet e vendeve respektive. Kjo vërtetoi faktin se atë që politikëbërjet e çdo qeverie s’po e monitoronin dot, po e monitoronte tregu, investitorët. Pra, investitorët po tregonin kujdes gjithnjë e më shumë tashmë ndaj financave publike të çdo vendi. Kuptohet, pastaj kemi serinë e ngjarjeve deri te rasti i Greqisë e më tej, ku likuiditeti dhe aksesi në tregun e kapitaleve po ngushtohej tej mase.
Natyrshëm vijnë reagimet dhe përpjekjet që bëhen nga komuniteti në tërësi i Unionit, por dhe qeveritë e veçanta, duke treguar angazhim jo vetëm për përkujdesje të financave publike, por edhe për zbatimin rigoroz të tyre. Ne tri vitet e fundit, shumë masa janë ndërmarrë për të adresuar këto çështje, që nga mekanizmat mbrojtës/sigurues si EFSF, ESM e deri te sanksionet për vende që rezultojnë me deficite tejet të larta. Fokusi në vendet e EU-së tashmë është drejtuar te borxhi dhe disbalancat makroekonomike dhe për të cilat po krijohet infrastrukturë institucionale e ligjore për zbatim rigoroz të tyre, për të cilat tashmë ka një pagëzim me emrin pakti fiskal.
Ky pakt fiskal do të përfshijë respektimin nga të gjitha vendet e unionit limitet e borxhit, adresimin e stabilitetit makroekonomik dhe disbalancat, adaptimin dhe mbikëqyrjen e rregullave të buxhetit. Këtu do të stimulohet dhe një detyrim për të zhvilluar më tej dialogun mbi buxhetet dhe, së fundi, reformat strukturore si domosdoshmëri për të ndikuar në rritjen ekonomike, konkurrueshmërinë dhe qëndrueshmërinë makrofiskale e rrjedhimisht, të financave publike në bllok por edhe të çdo vendi në veçanti.
Të gjitha këto direktiva, akte, traktate fokusohen në disiplinimin e buxheteve dhe deficiteve dhe, nëse zbatohen, patjetër që do të gjenerojnë rezultatet e pritshme. Por, çështja është se për vende të ndryshme rregulla të njëjta nuk gjenerojnë efekte të njëjta. Gjetja e kësaj pike ndërhyrjeje, kjo balancë midis konsolidimit fiskal ose “austerity measures” dhe stimulimit të rritjes ekonomike, stimulimit të kërkesës (fiscal stimulus) përbën një objektiv në lëvizje të vazhdueshme.
Ky diskutim mbetet një debat që vijon dhe diskutohet gjerësisht sot, veç të tjerash, edhe për sfidat e mëposhtme;
Së pari, nëse qeveritë vazhdojnë të ndërmarrin konsolidim fiskal duke ulur deficitet në mënyrë drastike, sipërmarrjet vazhdojnë të konsolidojnë/reduktojnë duke reduktuar numrin e punonjësve e kosto të tjera, si dhe nëse konsumatorët/familjarët reduktojnë fuqinë blerëse (në emër të konsolidimit të financave personale) apo dhe për arsye të leximit/perceptimit ndryshe tashmë të realitetit ekonomik (konfidencës, kursimit, etj), atëherë nga do të gjenerohet rritja ekonomike? Me fjalë të tjera, nga do të vijnë të ardhurat shtesë për qeveritë e këtyre vendeve? Në disa raste ngjan sikur bën diçka që sjell të kundërtën e asaj që kërkon, pavarësisht principit që mund të jetë korrekt.
Së dyti, vështirësitë në reformat strukturore, të cilat janë pjesa më e qenësishme dhe ku janë atashuar aq shumë shpresa për rimëkëmbjen ekonomike (sidomos vendet periferike të Unionit) përbëjnë boshtin themelor në gjallërimin/kthesën ekonomike. Këto reforma nuk janë të lehta dhe pa kosto në vetvete, aq më tepër kur kemi të bëjmë me kuadër ligjor dhe treg pune tejet të rregulluar dhe jo fleksibël në shumë prej vendeve. Këtu kemi faktorin kohë që bëhet variable me shumë ndikim në rezultatin e pritshëm – rritjen ekonomike. Në analizë të fundit, këto reforma janë sakrifica afatshkurtra në emër të progresit afatgjatë dhe ngjitjes në shkallët e konkurrueshmërisë tashmë globale.
Për sa më lart dhe në vend të përfundimit, mund të thuhet se si kudo tjetër edhe në ekonomi faktori kohë ka shumë rëndësi. Sjelljet jo racionale, teprimet ose ekseset në huamarrje, në shpenzimet (jo vetëm nga qeveritë) bëhen në kohë bumi dhe jo në kohë ngadalësimi ekonomik. Nga ana tjetër, faktori kohë do të dimensionohet edhe për arsyen tjetër, se sjelljet, mënyrat e rregullat e bërjes biznes nuk mund të ndryshojnë menjëherë. Ndaj siç janë akumuluar me kohë këto deficienca, edhe kthimi në objektivat e dëshiruar do të kërkojë një kohë; E panjohur mbetet vetëm sa do të zgjasë kjo kohë.
*Zv/ministër i Financave
