Historia e Gjon Pantalia përfaqëson një nga faqet më të dhimbshme, por edhe më domethënëse të kujtesës historike shqiptare të shekullit XX.
Jeta e tij është një rrëfim përkushtimi, sakrifice dhe qëndrese shpirtërore përballë një kohe të vështirë, ku besimi dhe intelektualiteti shpesh u vunë në shënjestër të një sistemi që nuk pranonte mendimin ndryshe. I lindur më 2 qershor 1887 në Prizren, në një familje të thjeshtë, Pantalia u rrit në një mjedis modest, ku puna dhe përpjekja e përditshme ishin pjesë e pandashme e jetës. Fëmijërinë dhe rininë e hershme e kaloi duke punuar si çirak në pazarin e Prizrenit, një përvojë që e lidhi me jetën reale të njerëzve të zakonshëm dhe që më vonë do të ndikonte në formimin e karakterit të tij të fortë dhe të përulur. Në moshën 19- vjeçare, në vitin 1906, ai ndërmori një hap vendimtar në jetën e tij duke hyrë në Shoqërinë e Jezuitëve. Ky vendim shënoi fillimin e një rruge të gjatë shpirtërore dhe intelektuale, e cila do ta çonte drejt një angazhimi të thellë në edukim, kulturë dhe shërbim fetar. Fëmijërinë e rininë e parë i kaloi duke punuar si çirak në pazarin e Prizrenit. Në vitin 1906, sapo i kishte mbushur 19 vjetët, hyri në Shoqërinë e Jezuitëve.
Noviciatin e bëri në Itali e pikërisht në Soresina, në provincën e Kremonës. Ndonëse eprorët shprehën dëshirën që t’i vijonte studimet për t’u bërë meshtar, Gjoni deshi të mbetej thjeshtë vëlla-ndihmës, që në Shqipëri njihej me emrin laik ose fratel (vëlla). E, si ndodh shpesh që më të fundmit bëhen pikëmbështetje për të gjithë bashkësinë në të cilën jetojnë, Fratel Gjoni u bë frymëzues i të gjitha veprimtarive shoqërore e kulturore të Kolegjit, njeri-kyç i Institutit të Jezuitëve të Shkodrës, që kishte emrin e Françesk Saverit e që u bë fidanishte e meshtarëve, avokatëve, politikanëve e mësuesve të ardhshëm. Pantalia u bë një figurë qendrore në Institutin e Jezuitëve në Shkodër, një ndër qendrat më të rëndësishme arsimore dhe kulturore të kohës në Shqipëri. Në këtë institut, nga i cili dolën breza të tërë meshtarësh, mësuesish, politikanësh dhe intelektualësh, ai mbajti një sërë rolesh të rëndësishme. Ishte profesor, këshilltar pedagogjik, drejtues shpirtëror, administrator dhe organizator i jetës kulturore. Përveç detyrave edukative, ai u angazhua edhe në veprimtari artistike: drejtoi korin, bandën muzikore dhe teatrin e shtypshkronjës, si dhe kontribuoi si administrator i revistave “Lajmëtari” dhe “LEKA”, duke e kthyer këtë institucion në një qendër të rëndësishme të mendimit dhe kulturës shqiptare.
Gjatë kësaj periudhe, Gjon Pantalia u shqua jo vetëm si edukator, por edhe si një njeri me ndjenjë të thellë përgjegjësie ndaj komunitetit. Në një kohë kur persekutimi ndaj klerit katolik po intensifikohej, ai u përpoq të ndihmon te në mbrojtjen e vlerave dhe të individëve të rrezikuar. Me kujdes dhe përkushtim, ai kërkonte të shpëtonte objekte me vlerë të kolegjit dhe të gjente mbrojtje ligjore për meshtarët e arrestuar. Bëri çmos që veprimtaritë shkollore të vijonin sa më mirë që të ishte e mundur, duke acaruar kështu edhe më keq regjimin e kuq e ateist. Ky acarim kundër tij arriti kulmin pas arrestimit të jezuitëve Atë Gjon Faustit dhe të rektorit të Kolegjit, Atë Daniel Dajanit, sepse në këtë periudhë, më shumë se kurrë, frateli mbeti përgjegjës moral i Shoqërisë së Jezuitëve në Shqipëri.
ARRESTIMI
Klima politike pas vitit 1945 u bë gjithnjë e më e ashpër ndaj komunitetit katolik, veçanërisht ndaj jezuitëve, të cilët u vunë në shënjestër të drejtpërdrejtë të regjimit komunist. Në këtë kontekst, Gjon Pantalia u arrestua në tetor të vitit 1946, në mënyrë të heshtur, pa bujë publike, duke shmangur çdo reagim të mundshëm. Ajo që pasoi ishte një periudhë vuajtjesh të jashtëzakonshme. Gjon Pantalia u përball me tortura të rënda fizike dhe psikologjike, duke u ekspozuar ndaj një brutaliteti ekstrem që synonte jo vetëm shkatërrimin e trupit, por edhe thyerjen e shpirtit. Pavarësisht dhimbjeve të papërshkrueshme, Gjon Pantalia mbeti i palëkundur në bindjet e tij.
Më pas, u mbajt i burgosur në kuvendin françeskan të Gjuhadolit në Shkodër, i shndërruar në burg nga regjimi. Qelia e tij ndodhej pranë kishës, një afërsi simbolike me besimin që kishte udhëhequr gjithë jetën e tij, por gjendja e tij fizike ishte tashmë e rënduar rëndë nga torturat, duke e bërë të pamundur çdo aktivitet normal. Pavarësisht nga kjo gjendje, provoi të ikte por, i ligsht siç ishte, gjatë përpjekjeve për t’u larguar, ra nga dritarja dhe theu të dyja këmbët: e lanë të vuante pa u kujdesur fare për të. Ditët e fundit të jetës i kaloi mes dhimbjesh të mëdha, në një heshtje që fliste më shumë se çdo fjalë. Më 31 tetor 1947, Gjon Pantalia mbylli sytë, duke u ndarë nga jeta si martir, në përmbushje të një rruge që e kishte zgjedhur me vetëdije dhe përkushtim të plotë. Dekada më vonë, figura e tij do të merrte vlerësimin që meritonte.
Më 5 nëntor 2016, ai u shpall i lumë në qytetin e Shkodrës, një akt që njohu jo vetëm sakrificën e tij personale, por edhe simbolikën e qëndresës shpirtërore përballë dhunës dhe padrejtësisë. Historia e Gjon Pantalias mbetet një dëshmi e fuqishme e besimit, dinjitetit dhe sakrificës njerëzore. Ai nuk ishte thjesht një meshtar apo edukator, por një figurë që mishëron përkushtimin ndaj të vërtetës dhe vlerave shpirtërore, duke lënë pas një trashëgimi që vazhdon të frymëzojë brezat. Kisha Katolike ngriti mbi altarët e saj me nderimet më të mëdha tridhjetë e tetë martirë të vrarë gjatë regjimit komunist. Të gjithë këta ishin priftërinj (ose klerikë), me përjashtim të katër laikëve: një vajzë, Marije Tuci, e vrarë barbarisht sepse ajo ishte kandidate e Motrave Stigmatine dhe katekiste dhe 4 burra, Mark Çuni, Qerim Sadiku, Gjelosh Lulash dhe Fran Mirakaj. Vinçenc Prendushi, ipeshkvi i fundit i Durrësit, ishte edhe kleriku me rangun më të lartë që u ekzekutua nga komunistët. Ai u akuzua si “armik i popullit”, “reaksionar”, “spiun i Vatikanit”, duke u dënuar për njëzet vjet burgim, ku u torturua, fye dhe poshtërua në shumë mënyra të ndryshme, derisa ai vdiq. Nga dëshmitë e mbledhura për këta martirë bien në sy mënyrat monstruoze me të cilat ata janë trajtuar nga xhelatët.
Nga torturat nëpër burgje, mbylljet në çmendinë e deri në mbytjen në gropat e ujërave të zeza janë disa nga makabritetet që janë ushtruan ndaj këtyre njerëzve që deri në fund nuk e humbën besimin në Zot. Ndër gjitha rastet, ai i Marije Tucit është më i rëndi, pasi këtë vajzë të dëlirë që aspironte të bëhej murgeshë e vranë duke e futur në një thes së bashku me një mace së cilës i binin me shkop! Me gjithë fatkeqësinë që hoqën, martirët nuk e humbën besimin. Fjalët e fundit të tyre ishin: “Rroftë Krishti Mbret! Rroftë Shqipëria!”.
/Gazeta Panorama
© Panorama.al
