ANASTAS ANGJELI
Kriza e borxheve që ka tronditur ekonominë globale dhe tregjet financiare ndërkombëtare ka rikthyer në qendër të vëmendjes dhe të debatit të mendimit ekonomik e financiar, më tepër se kurrë ndonjëherë, rolin e “metalit të verdhë”, arit. Kjo krizë, që ka prekur si SHBA-të, ashtu dhe vendet e eurozonës (e që vazhdon të shoqërohet me rritjen e borxheve kombëtare), ka risjellë debatin për rolin e arit në sistemin monetar dhe ndihmesën e tij (rritjen e rolit të tij) për përballjen e krizës së borxheve. Një luftë e vërtete e inflacionit nëpërmjet rritjes së normave bazë të interesit thuajse është e pamundur. Shteteve do t’u dilte shumë shtrenjtë. Prandaj, një ide e hedhur tashmë për diskutim është ajo se, një mundësi për të paguar borxhin, vendet (me këtë problem) duhet të shikojnë mundësinë e shitjes së rezervave të tyre të arit. Por jo vetëm kaq, jo vetëm për shkak të krizës së borxheve. Një diskutim i gjerë po bëhet dhe për përfitimin dhe riskun që ka tashmë nga fakti se ku duhet investuar: në euro, dollar apo në ar?!
Është kjo arsyeja që tashmë të gjithë e pranojnë. Ari është një mit. Rritet në mënyrë të pandalshme që prej 10 vitesh. Sfidon çdo lloj vlerësimi racional. Nuk sjell të ardhura të vërteta, por është tërësisht në varësi të vlerës së valutës që i bashkëngjitin investitorët. Ky është dhe ari! Por…
PAK PËR MITIN, HISTORINË DHE ROLIN E ARIT
Ashtu është vërtet. Deri në përfundimin e Luftës së Dyte Botërore, me këtë mit janë lidhur ngjarje të rëndësishme të zhvillimit botëror (luftëra, shkatërrime, thesare, zhvillime etj.). I veçantë roli i tij ka qenë në zhvillimin ekonomik, tregtar dhe sidomos në krijimin dhe zhvillimin e sistemit monetar të vendeve të ndryshme, pse jo dhe të atij ndërkombëtar. Me emrin e Arit lidhet sistemi monetar i bimetalizmit (sistemi monetar i bazuar në monedhat prej ari dhe argjendi, i cili do të ekzistojë për gati gjashtë shekuj), sistemi monometalist i arit dhe më pas forma e cunguar e standardit të arit (devizat e këmbyeshme në ar). Në fund të Luftës së Dytë Botërore, roli i arit, sidomos në këmbimet brenda çdo vendi, filloi të binte disi, ndërsa në rrafshin ndërkombëtar ai mbeti shumë i fuqishëm. I ashtuquajturi standard i arit (pra, vlera e monedhës së një vendi matej me rezervat e arit që ai kishte) u trondit… Kështu, që pas Luftës së Dytë Botërore, me Marrëveshjen e Bretton Woods-it, që u vendos krijimi i FMN-së dhe Bankës Botërore, u krijua dhe sistemi monetar ndërkombëtar… (Në vitin 1934, Thesari i Shtetit amerikan kishte caktuar një çmim blerjeje të arit, një onz ari = 34,92 USD, ndërsa sipas Marrëveshjes së Bretton Woods-it, një onz ari = 35,2 USD), duke i dhënë dollarit amerikan privilegjin (i vetmi) e shndërrimit në çdo kohë në ar. Ky rol i dollarit – ar (Sistemi Monetar Ndërkombëtar i Bretton Wood-sit) mundi të jetojë deri në vitin 1961, kur ai mori goditjen (plasaritjen) e tij të parë, me krijimin e Pulit të Arit (marrëveshja e bankave qendrore të dhjetë vendeve më të zhvilluara), për ndërhyrje në tregun e Londrës që çmimi i arit të mbetej brenda limiteve 34,92 dhe 35,2 USD = një onz ari). Në vitin 1968 u krijua tregu i dyfishtë i arit (ari monetar me kurs 35,2 USD një onz dhe ari industrial që ishte sasia e arit që më 17 mars 1968 ndodhej jashtë bankave dhe shtohej përmes prodhimit nga minierat e që do të shitej lirisht në treg). Më 15 gusht 1971, kur Presidenti i SHBA-ve Nikson, shpalli programin që u quajt ”Politika e re ekonomike”, duket se Sistemi Monetar i Bretton Woods-it po falimentonte dhe dollari amerikan pranoi zyrtarisht “goditjen” e tij. Kjo sepse një nga masat e “Politikës së re ekonomike” të presidentit Nikson ishte… pezullimi i këmbimit të dollarëve në ar…, pra, dollari behej tani i pakëmbyeshëm në ar. Kështu, Shtetet e Bashkuara e braktisën standardin e arit. Pra, tani dollari nuk do të mbështetej më në arin, por në besimin e plotë dhe në kreditin e Shteteve të Bashkuara – me fjalë të tjera, në qëndrueshmërinë ekonomike të Amerikës. Mirëpo sot, monedha botërore rezervë mbështetet nga një vend që ka një borxh prej më shumë se 14 trilion dollarësh.
Me gjithë përpjekjet e vazhdueshme të FMN-së për reformimin e Sistemit Monetar Ndërkombëtar në gjithë këto vite, deri para dhjetë vitesh, dukej se roli i arit në këtë sistem ishte “venitur’. Por, në fakt, nuk ndodhi kështu. Për më tepër, tashmë pas krizës financiare globale, situata ka ndryshuar. Mendjet dhe sytë e eksperteve më në zë dhe të investitorëve më të fuqishëm, janë kthyer sërish nga ari. Çfarë po ndodh? A do të kemi një rikthim në standardin e arit?!
ARI – INVESTIM PA RREZIK. (TË INVESTOSH NË EURO, DOLLAR APO NË AR?!)
Sipas Këshilli Botëror të Arit, në botë ka rreth 165 000 tonë ar. 165 mijë tonë janë sa një pallat katërkatësh i mbushur plot me ar.
Shtetet e Bashkuara zotërojnë pjesën më të madhe të kësaj sasie, rreth 370 miliardë dollarë në vlerë, po të këmbehej me rreth 1 500 dollarë onzin.
Ndërkaq, Deutche Bank – Banka Gjermane parashikon një rritje të re të çmimit të arit deri në 2000 dollarë për onz brenda një viti. Ndërkohë që koleget e tyre në UBS presin një rritje deri në 2500 dollarë për onz.
Megjithëse ekonomia amerikane vazhdon të jetë më e fuqishmja në botë, ajo ka një borxh prej më shumë se 14 trilionë dollarësh. Gjithashtu, të paktën pesë vende të eurozonës (Greqia, Irlanda, Spanja, Portugalia, Belgjika dhe Italia) janë goditur rëndë ose rrezikohen të goditen rëndë nga kriza e borxheve. (Greqia tashmë vazhdon të jetë në kolaps).
Çfarë thonë analistët dhe ekspertët?
Për zgjidhjen e këtij problemi, disa analistë në Amerikë kanë hedhur idenë se Shtetet e Bashkuara duhet të shesin ar për të paguar borxhin. Disa të tjerë e kundërshtojnë këtë ide, duke insistuar në faktin se situata e rëndë e borxheve mund të frenohet përmes rritjes së disiplinës financiare, kontrollit të deficiteve buxhetore dhe zbatimit të politikave ekonomike dhe fiskale efikase.
Kështu, Xhon Mjuller, ekspert në Qendrën e Etikës dhe Politikës Publike në Uashington, thotë se krizat e borxhit në SHBA dhe në Europë nuk do të kishin ndodhur po të kishte qenë në fuqi standardi i arit. Ai thekson se “sistemi monetar është ai që i krijon këto inflacione periodike, të cilat çojnë në recesione si ato të viteve 2007-2009. Ai po shkakton rënien e aftësisë konkurruese në prodhimin amerikan, sepse kjo jo vetëm që krijon deficite në buxhetin federal, por edhe deficite në pagesa ndërkombëtare. Kjo krijon gjithashtu mungesë të disiplinës buxhetore”. (Zëri i Amerikës. Edicioni Shqip, 14 qershor 2011).
Ndërsa Steven Danwuej, në Këshillin për Marrëdhëniet me Jashtë, vëren: “Në fakt, kjo do të kishte shumë kuptim. Meqenëse pjesa më e madhe e arit është blerë nga Amerika me 35 dollarë onzin, çmimi i tij është sot 1 500 dollarë onzi. Pra, Shtetet e Bashkuara kanë nxjerrë një fitim mjaft të madh. (Zëri i Amerikës, Edicioni Shqip, 14 qershor 2011).
Por, lidhur me këtë ide, megjithëse e pranueshme për disa ekspertë, ata shprehen me rezervë për këtë version. Kjo, sepse sipas tyre, me fillimin e shitjes së arit, sidomos në sasi të mëdha (SHBA), çmimi i arit do të shënonte një ulje të madhe të menjëhershme dhe përfitimi nuk do të ishte ai i parashikuar. Bile, eksperti Piter Morisi në Universitetin e Merilendit, me kundërshtinë e tij shkon edhe më tej, duke vërejtur se nuk duhet bërë shitja e arit për të zgjidhur problemet buxhetore apo të deficiti, por duhet të rikthehet besimi te dollari, duke e vënë deficitin nën kontroll dhe duke e menaxhuar ekonominë në mënyrë më të efektshme”.
Por, të tjerë ekspertë në këtë debat mendojnë se rritja e deficiteve buxhetore nuk do të ndalet nëse qeveritë nuk kanë një standard monetar që t’i pengonte vendet të shpenzonin më shumë para nga sa kanë. Kështu, ata shpresojnë dhe besojnë se ari do të përdoret përsëri si mekanizëm pagese. Në këtë pikë, ari do të plotësojë dollarin si monedhë rezervë. Kjo sepse, sipas tyre, politikanët nuk do të vënë mend pa pasur një sistem monetar që t’ua bëjë të pamundur të vazhdojnë kështu siç po veprohet sot.
Një problem tjetër që theksojnë analistët është se shitja e arit mund të shihet nga vendet e tjera si një shenjë dobësie dhe mund t’i dërgojë botës mesazhin se vendi që e bën këtë është i dëshpëruar për të ardhura. Për Shtetet e Bashkuara ari është njëra arsye që investitorët besojnë në vlerën e dollarit, prandaj ekspertët thonë se shitja e arit nga Amerika mund të krijojë tronditje në të gjithë sistemin financiar ndërkombëtar.
Çfarë thonë dhe bëjnë investitorët?
Ndërsa analistët dhe ekspertët më në zë të kësaj fushe debatojnë dhe me prognozat e tyre bëjnë parashikime, investitorët veprojnë. Kështu, sipas revistës gjermane “FOCUS-MONYE”, nr. 22, 25 maj 2011, në sfond bëjnë llogari dhe diskutojnë dy superinvestitorë për çmimin e vërtetë: George Soros, i cili me “spekulimet e tij monetare” në vitet tetëdhjetë gjunjëzoi Bankën e Anglisë dhe John Paulson, i cili, me investimet konkurruese shumëmiliardëshe në tregun e pasurisë së paluajtshme në SHBA, u bë investitori idhull i kohëve moderne.
Rritja e çmimit të arit, deri në 5000 dollarë për onz, do ta bënte Paulson njeriun më të pasur në botë, sipas përllogaritjeve të portaleve të brendshme të biznesit në SHBA. Por nuk ndodh e njëjta me Sorosin! Para pak kohësh u bë publike se ai i kishte shitur 99% të aksioneve të veta Trustit të Arit SPDR – Gold Trust SPDR.
Kush ka të drejtë? Çfarë e bën metalin e verdhë aq të diskutueshëm si kurrë më parë? Kjo po ndodh, para se gjithash, prej krizës së borxhit dhe rënies së monedhave. Kushdo që dëshiron të blejë një onz prej ari sot, do t’i duhet të llogarisë në euro një vlerë rreth 20 herë më të lartë, sesa 40 vite më parë. E mbiçmuar do të jetë vlera e arit edhe karshi dollarit më shumë se 35 fish. Dhe kush dëshiron të paguajë në paundin britanik, krahasuar me 40 vite më parë, do t’i duhet të paguajë 60-fish më shumë në tavolinë.
E vetmja formë investimi pa rrezik mbetet vetëm ari. Parashikimet thonë: Nëse 1% e kapitalit të tregut global në aksione dhe obligacione të qeverisë do të investohej në ar, në vlerën aktuale prej 1500 USD për onz, do të përballemi me një kërkesë për 30 000 tonë ar, apo 10 herë më shumë se prodhimi vjetor. Nëse p.sh. Kina do të shtojë rezervat e arit me 10%, do t’i duhej të blinte 6130 tonë ar, ose dyfishin e prodhimit vjetor. Rritja e çmimit nuk do të kishte të ndalur.
Atëherë, cili ka të drejtë? Paulson apo Soros? Mund të thuhet se “mjeshtri” Soros këtë radhë ka gabuar?! Dhe shtohet se përderisa edhe në stacionin e trenit mund të blihet “Gold to go”, tashmë gara ka shkuar larg dhe jo pak spekulante, tashmë janë gati të investojnë. Përderisa edhe SHBA-të, që janë ekonomia me e madhe në botë, kanë tejkaluar kufirin e lejuar të borxhit dhe janë para bankrutimit, ku do të mund të gjejnë investitorët një “port” të sigurt përveçse te ari?
Ludwig von Mises, ekonomisti amerikano-austriak, teoricien i liberalizmit dhe një nga eksponentët kryesorë të shkollës austriake të ekonomisë të shek. XX, formuloi të ardhmen e borxhit financiar të ekonomisë shtetërore. “Alternativë vetëm nëse kriza ka kaluar – si rezultat i moslejimit të zgjerimit vulnerabël të mëtejshëm të borxhit – ose më vonë si një katastrofë e përgjithshme dhe përfundimtare që do të trondiste sistemin valutor”. Le të presim çfarë do të provojë koha.
REFLEKSION-REKOMANDIM.
1 – Kriza e borxheve vazhdon dhe do të vazhdojë të jetë problematike në ekonominë globale në shumë vende, por ajo është shndërruar në rrezik për vendet e eurozonës dhe ka ndikuar dhe po ndikon edhe në vendin tonë. Ritmet e rritjes se borxhit publik në gjysmën e parë të këtij viti në vendin tonë (tri herë më shumë se e njëjta periudhë e vitit të kaluar) dëshmojnë për një menaxhim jo efikas të tij dhe shtimin e rrezikut të krizës së borxheve edhe te ne. Ruajtja e kontrollit mbi masën e borxhit dhe menaxhimi efikas dhe transparent i borxhit publik sipas donatorëve dhe monedhave, përbën prioritet dhe domosdoshmëri për të minimizuar rreziqet e pritshme.
2 – Megjithëse çmimi i arit mund të jetë i lartë, bankat qendrore të disa vendeve vazhdojnë të blejnë ar për të diversifikuar rezervat. Banka Qendrore meksikane, kohët e fundit ka shtuar 100 tonë ar në rezervat e saj. Banka e Shqipërisë mund të rishikojë diversifikimin e rezervës së saj valutore në raporte optimale, sipas mundësisë, duke ndjekur zhvillimet në këtë fushë dhe në këshillim me FMN dhe BQE-n.
Prof. dr. ANASTAS ANGJELI
© Panorama.al
