Magjia e “Vajzës me perla” të piktorit holandez

SHPËRNDAJE

Mjeshtri Van Meer doli nga atelieri dhe shkoi drejt dhomës së madhe ku zhurmonin 11 fëmijët e tij. Kur dera u mbyll, vetëm dhe kureshtare, pas një farë hezitimi, shërbëtorja e shtëpisë nxitoi drejt asaj kutie të çuditshme ku mjeshtri po vështronte një kohë të gjatë dhe herë pas here i kthente sytë nga tabloja sikur të donte të zbulonte diçka.

45454

Por çfarë?

Më së fundi kjo vajzë e njomë, që Proust e quante “jeune filles en fleur” (vajza në lulen e rinisë) afroi kokën dhe u përkul disi për të parë në fund të saj, në ato xhama që i shfaqën atë pamje të çuditshme dhe së prapthi. Pse me kokë poshtë, mendoi? Ngjyrat shndrisin gjithë dritë me një feksje të habitshme dhe gjithashtu perla që kishte në vesh, sigurisht, jo e saj, por e mjeshtrit, që shndriste si një margaritar i rrallë në ngjyrë qumështi dhe argjendi. Gjithçka kishte dritë të madhe, madje dhe rozën e lehtë të faqeve arrinte të pikaste…

Portreti i saj i kthyer disi nga kutia, por mjerisht kokëposhti. Si vallë kështu? Por ndërkohë ajo dëgjoi kërcitjen e derës dhe mjeshtri hyri me një buzëqeshje të lehtë. Ajo u tërhoq me turp dhe me një ndrojtje të madhe pa ditur ç’të thoshte:

– Hë, si të duket? Ajo vetëm ngriti supet dhe nuk foli, por mjeshtri ndërhyri sërish.

– Eja këtu, afrohu, pamja nuk shihet kështu siç e sheh ti…Duhet ta mbulosh kokën me këtë rrobën e zezë që varet anash kutisë.

– Përse? – pyeti ajo si një fëmijë.

– Sepse drita hyn anash dhe jep një flu mbi anët e pikturës. Ajo u afrua, vuri kokën dhe u mbulua me cohën e zezë, një cohë disi e mëndafshtë. Tashmë, brenda asaj “dhome të errët” habia ishte e jashtëzakonshme.

Ajo po shikonte vetveten kokëposhtë, por imazhi ishte transparent. U habit që për herë të parë dalloi se ishte një vajzë e bukur. Ndërkohë, u dëgjua zëri i zonjës Ver Meer dhe ajo u tërhoq instinktivisht e turbulluar nga ajo pamje, që e kishte mbërthyer tërësish si të ishte një magji më vete. Mjeshtri veçse qeshte.une gruaja

– E mrekullueshme, apo jo, – shtoi ai, por ajo nxitoi me fustanin që i rëndonte gjer poshtë këmbëve drejt sallës tjetër ku ishin fëmijët…

Ishte “Vajza me perla” që pikturonte në atë kohë mjeshtri holandez. Ai ishte kënaqur… Jan Van der Meer apo Vermeer, siç u quajt më pas, nuk e dinte se po krijonte një nga tablotë më të bukura të pikturës holandeze të shekullit të tij. Tablonë “Vajza me perla”, më vonë, kritikët do ta quanin “Xhakonda e veriut”.

VERMEER NË ROMANET E PROUST-IT

Kur në vitin 1921 u hap në Paris një ekspozitë me tablotë e piktorit Vermeer, Marcel Proust nxitoi t’i shikonte edhe pse nuk i pëlqente muzeumet e mbyllura, pasi ato sikur i mbysnin frymën, meqë vuante dhe nga azma. Gjithë jetën e tij ai shkoi veçse tri herë në Louvre dhe çasti kur pa tablotë e Vermeer ishte hera e tretë dhe e fundit. Ai ishte gjendur përballë tablosë “E burgosura” dhe ndjeu një gjendje përhumbjeje, të fikti, çka e bëri të tërhiqej ngadalë që të mos rrëzohej nga çasti në çast.

Pikëtakimi me tablotë e holandezit gjenial ishte tronditës dhe ja pse në letërsinë e tij, në romanin “Në kërkim të kohës së humbur” e shkrime të tjera, personazhet e ndryshme si Suan, Odeta, etj., flasin për Vermeer, i rikthehen tablove të piktorit, tablove “Vajza me gjerdanin me perla”, “Gruaja që qëndis”, “Astronomi”, “Gjeografi”, “Diana”… : “Ah, ju talleni me mua, – thotë një personazh i tij, – unë s’kam dëgjuar gjë për të. Vallë Ver Meer jeton ende?

A mund të shikohen tablotë e tij në Paris…? Në faqe të tjera të shkruara në mbrëmjet e vona në apartamentin e heshtur të bulevardit “Haussman”, diku tjetër ai shtonte: “Ah, ju ishit në Holandë? E njihni Van Meer? – pyeti zonja Cambremer me një ton sikur donte të thoshte: A i njihni Guermantët…? Personazhi i tij Bergotë, si një pinjoll i tij, kur ndeshet me tablonë “Pamje e Delft”, i tërhequr nga ajo fashë e verdhë e dritës diellore mbi mure, thotë: “Ja, kështu do të duhej të shkruaja. Librat e mi të fundit janë tepër të thatë dhe do duhej të kaloja disa pasazhe me ngjyra për ta bërë frazën më me vlerë, si ajo pjesë e verdhë muri…”

PIKTORI QË I SHISTE TABLOTË E TIJ TE BUKËPJEKËSI

I pagëzuar në Delft, në praninë e nënës së tij Dyma Bolnes dhe të atit Janszoon Ver Meer artizan tapicerish, Johannes kishte bërë një jetë të thjeshtë, gati anonime përveç fundit të jetës së tij kur u bë i njohur si artist, duke vdekur më pas shumë i ri, në moshën 43- vjeçare, fare i ri për një gjeni të pikturës. Por siç ndodh zakonisht me gjenitë, shumica e tyre vdesin të rinj. Ai vdiq në 15 dhjetor të vitit 1675 dhe varri ndodhet në Kishën e Vjetër, apo (Ouderkerk) atje ku dhe u pagëzua, dy hapa nga shtë- pia modeste e tij. Vdiq i mbytur me borxhe në një kohë krize, urie e murtaje, buzë atij kanali që sot vizitohet nga miliona turistë që shkojnë në Delft, qytetin e fajancës dhe të Vermeer-it sigurisht, pasi ai e bëri akoma më të njohur qytetin e tij protestan. Pas vdekjes, gruaja e tij i shiti pikturat për një “copë bukë” dhe vite më vonë piktori i famshëm u harrua.

Askush nuk shkroi për të, veç kur një francez, i ikur në mënyrë klandestine në Holandë nga persekucioni i Napoleonit të Tretë (çka na kujton ikjen e shkrimtarit të madh Victor Hugo pothuaj në të njëjtën kohë) e bëri të njohur emrin e tij. Ky ishte Theophile Thoré-Burger, i cili në vitin 1866 shkruan në “Gazette des Beaux-Arts” për piktorin e tablosë “Pamje e Delft”. Ai e pëlqeu shumë dhe filloi të kërkojë veprat e tij, duke bërë një repertor paraprak.

Pak më vonë janë impresionistët e parë, miqtë e Claude Monet që e shohin me një interes të jashtëzakonshëm veprën e holandezit të harruar, i cili u mbiquajt “Sfinksi i Delfit”, pasi u shfaq papritur nga harresa, apo që rilindi. Vermeer punonte ngadalë, pothuaj 3 tablo në vit dhe në gjithë jetën e tij të shkurtër si piktor ai pikturoi rreth 75 tablo, disa prej të cilave kanë humbur. Pjesën më të madhe të veprave ia bleu një artdashës i Delft, Van Ruijven, afërsisht 600 livra për tablo. Në kohën e krizës së madhe, ai shkoi te një mecen tjetër të shiste tablotë, pasi ishte krimbur në borxhe, por askush nuk ia pranoi.

Dhe ishte e tmerrshme për të, të kthehej në shtëpi me tablotë e tij. Më pas, gruaja e tij do të tregonte se kur Vermeer u kthye pa i shitur tablotë, pasi i duheshin para për të ushqyer fëmijët dhe që ata të vazhdonin shkollimin, ai u trishtua aq shumë saqë zuri shtratin dhe dy ditë më vonë vdiq. Ishte 15 dhjetori i vitit 1675.

Ky ishte fundi i piktorit gjenial, i cili në atelierin e tij kishte lënë veç 2 karrige, 2 kavalete, tri paleta për ngjyrat, 10 tablo, një tavolinë druri, një dollap me sirtarë për përgatitjen si duket të bojërave dhe një shumë të jashtëzakonshme për kohën prej 726 florina. Mes tablove, të parat që shiti gruaja e tij ishin “Gruaja që shkruan letër dhe shërbyesja e saj” dhe “Gruaja që luan kitarë”.

Njëzet vjet më vonë, koleksionisti Dissius shiti 21 tablo të Vermeer, mes të cilave ishte dhe tabloja e famshme “La laitière” (“Gruaja që merret me qumështin”)… Studiuesit e Vermeer-it tregojnë se pasi mbaronte tablonë, ai e çonte atë tek dyqani i bukëpjekësit dhe atje vinin fisnikët për ta blerë me çmime të arsyeshme. Dhe Vermeer ishte i kënaqur me këtë. Ai nuk donte që blerësit të shkelnin në atelierin e tij. Në atelier kishin të drejtë të hynin veçse modelet, më së shumti shërbëtorja e tij Greit, gruaja Catharina, apo gruaja e një miku të tij, etj., të cilën e shohim në tablonë e njohur “Gruaja me gjerdanin me perla”.

Është gjithnjë një kënaqësi e veçantë kur shkon në Delft. Unë kam qenë me mikun tim piktor Omer Kaleshin dhe pikërisht për të parë qytetin mesjetar të Vermeer dhe për ta ndjerë më të afërt pikturën e tij, buzë atyre rrugëve, kalldrëmeve, kanaleve me ujë dhe urave të vogla prej guri, duke imagjinuar figurën e mjeshtrit dhe jetën e tij të përditshme në atë qytet, furrën e bukës ku çonte tablotë, të cilat shiteshin aty (sikur të ishin bukë shenjtërie), punishten e regjjes së lëkurës, mullinjtë e ujit, procesionet fetare nën ehon e kambanave dhe ato interierë dhomash me një dritë hyjnore, ku Vermeer ka vendosur personazhet që ka pikturuar, për të jetuar përjetësisht.

Luan Rama

Te lidhura

 

S'KA KOMENTE

Comments are closed.