| Tirane |
|
| Durres |
|
| Vlore |
|
| Shkoder |
|
| Korce |
|
|
|
|
Zgjedhja e vėshtirė: kapitalizėm apo demokraci? |
|
»
Vendosur: 24/11/2008 - 09:51
|
• ADRIAN CIVICI
Pse vuajmë dhe përpiqemi kaq shumë të çorientuar në gjetjen e prioriteteve dhe ekuilibrave ndërmjet konsolidimit të demokracisë dhe efektivitetit të ekonomisë së tregut? Në kulmin e debateve dhe shqetësimeve mbarëbotërore për krizën ekonomiko-financiare dhe pasojat e saj, në Shqipëri harxhojmë pothuajse tërësisht energjitë politike e sociale për ligjin zgjedhor, ruajtjen e votës, legjitimitetin e përfaqësimit, etj. Në kulmin e nevojës për të konsoliduar demokracinë shumë shpesh “humbasim” në problematika specifike biznesi, qofshin këto modeste dhe të parëndësishme për fatet e ekonomisë kombëtare në momentin e dhënë. Duket sikur jemi të pa fokusuar dhe të çekuilibruar përballë sfidave të zhvillimit ekonomiko-social dhe raporteve të saj me funksionimin e një demokracie reale. Në fillimet e procesit të tranzicionit “nga plani drejt tregut të lirë”, në Shqipëri ashtu si në gjithë vendet e Evropës Qendrore e Lindore shqetësimi dhe dyshimi më i madh qëndronte në dilemën se “kush do të përvetësohej më shpejt: demokracia apo ekonomia e tregut dhe kapitalizmi?”... Se cili “do ecte më shpejt duke tërhequr mbas vetes tjetrën?”. Përgjigjja që mund të jepet mbas 17 vitesh tranzicioni është se “në Shqipëri dhe përgjithësisht të gjithë popujt e këtij grupi vendesh e dëshirojnë dhe janë shumë më të kënaqur nga tregu i lirë sesa nga demokracia”. Dhe kjo jo thjesht për “faj” të njërit apo tjetrit, por thjesht për mungesë kuptimi dhe vlerësimi të simbiozës së domosdoshme, që duhet të ekzistojë ndërmjet tyre. Disa vende i kanë “urtësuar dhe miqësuar” shpejt këta binjakë grindavecë, ndërsa disa të tjera, përfshirë këtu edhe Shqipërinë, duket se akoma nuk po e ekuilibrojnë dot bashkëjetesën e tyre.
Analistët dhe studiuesit e sotëm janë vazhdimisht të tentuar ta rishkruajnë historinë e tranzicionit postkomunist si një “lojë ekuilibri ndërmjet demokracisë dhe kapitalizmit”. Por 18-20 vite më parë, ishin të shumtë ata që i trembeshin një skenari katastrofik. Megjithëse shumica ishte e bindur se demokracia dhe kapitalizmi ishin partnerë më se natyralë dhe se tregu i lirë dhe konkurrenca zhvilloheshin paralelisht në ndihmë të njëra-tjetrës, përsëri kishte mjaft zëra dyshues, që i trembeshin faktit se “reformat politike dhe ato ekonomike mund të bllokonin ose të pengonin njëra-tjetrën”. Pyetja më shqetësuese e fillimit të tranzicionit ishte se “si mund t’i jepej njerëzve, d.m.th., politikës dhe zgjedhësve, fuqia që të ndërmerrnin apo aprovonin “në rrugë demokratike” politika e reforma, që para së gjithash çonin në rritjen e çmimeve, shtimin e papunësisë, thellimin e diferencave sociale, etj.?”.
E tillë ishte fillimisht dilema e tranzicionit postkomunist në Shqipëri dhe kudo në Ballkan dhe Evropën Qendrore e Lindore. Çfarë do ndodhte? Sipas sociologut gjerman Claus Offe, “ekonomia e tregut nuk mund të zhvillohej në një kontekst jodemokratik”, ndërkohë që edhe politologu i njohur polak, J.Staniskis nënvizonte se “sa më të dobëta të jenë themelet e ekonomisë dhe të shoqërisë civile në një vend, mobilizimi i popullsisë në mbështetje të politikës së zhvillimit dhe liderit mund të bëhet vetëm mbi akse nacionaliste ose populiste”. Pra, të gjitha shanset duket se ishin që Evropa Qendrore, Lindore dhe ajo Juglindore ishin të destinuara të zgjidhnin ndërmjet “socializimit të tregut” (fillimisht i përmendur dhe glorifikuar aq shumë nga regjimet komuniste në këto vende, të cilat tentonin të bënin reforma, por pa prekur thelbin e sistemit) dhe kapitalizmit autoritar që shpesh identifikohej me “kapitalizmin e egër”. Ishte kultura, traditat, cilësia e politikës dhe liderëve të saj, aftësia e shoqërisë civile për të qenë faktor dhe ekspertiza e cilësia e akademikëve të një vendi ato që përcaktuan ecurinë e raporteve ndërmjet ekonomisë së tregut dhe demokracisë në çdo vend. Nga ky këndvështrim, mund të konkludojmë pa hezitim se Shqipëria nuk u shqua për ndonjë inteligjencë kolektive, si në ekuilibrimin e këtyre tendencave ashtu dhe vënien e tyre në shërbim të njëra-tjetrës drejt progresit të qëndrueshëm. Në shumë raste e vite të këtyre 17 viteve të tranzicionit tonë të gjatë, deficitet demokratike dhe arrogancat politike i kanë shkaktuar jo pak dëm ekonomisë së vendit, ndërkohë që edhe brishtësia dhe dobësitë e ekonomisë sonë e kanë kushtëzuar jo pak herë politikën dhe demokracinë në ulje-ngritje të dëmshme.
Rezultatet katastrofike të trashëgimisë komuniste u bënë shpejt aleatët natyralë të reformatorëve postkomunistë në gjithë shoqëritë e vendeve të Evropës Qendrore e Lindore. Njerëzit u treguan të durueshëm dhe pranuan aplikimin e reformave të dhimbshme për shpresat dhe ëndrrën e tyre të mirëqenies dhe lirisë, sepse kishin padurim për t’u shkëputur përfundimisht nga sistemi i mëparshëm. Vitet 1990-2000 ishin një epokë surrealiste në thelbin dhe përmbajtjen e tyre. Krerët e sindikatave në gjithë këto vende, siç e kemi parë rëndom edhe në Shqipëri, u bënë “ortakë” dhe përkrahën pa rezerva kryeministra e qeveri, që shkurtonin vendet e punës dhe kufizonin mbrojtjen sociale të punëtorëve, ashtu si shumë Parti Socialiste apo të tjera ish-komuniste afishuan si pikë të parë të programit të tyre “privatizimin e ekonomisë”. “Humbësit e tranzicionit” që përfaqësonin shumë kategori sociale e moshore nuk ishin në gjendje të reagonin ndaj ndryshimit drastik të statusit të tyre ekonomiko-social që e pësuan menjëherë, të paktën për një brez prej tyre. Çdo kritikë ndaj tregut të lirë dhe kapitalizmit i atribuohej nostalgjisë komuniste. Si elitat antikomuniste, për shkak të ideologjisë së tyre, ashtu dhe elitat ish-komuniste, për shkak të interesave të tyre, ishin tërësisht në favor të ndryshimeve ekonomike.
Aspiratat politike dhe popullore për një “rikthim drejt Evropës” si vend anëtar i saj, të përforcuara nga joshja që ushtronin BE, NATO dhe përgjithësisht integrimi euroatlantik krijoi një klimë shumë të favorshme që shoqëritë postkomuniste të kishin durimin për të pritur dhe të ekuilibronin si duhet nevojat dhe reformat për demokraci me ato për zhvillim ekonomik, duke e konsideruar këtë si kusht të domosdoshëm për integrimin dhe zhvillimin e tyre. Shpejtësia dhe cilësia e ecjes përpara në këtë rrugë natyrisht që rezultoi e ndryshme nga njëri vend në tjetrin dhe po t’i referohemi rastit të Shqipërisë, mund ta shikojmë veten në vagonët e fundit ose në ata me shpejtësi të reduktuar, kur është fjala për të arritur në stacionin e fundit. Por një gjë konsiderohet e barabartë dhe e aplikuar për të gjithë: fundi i tunelit të integrimit euroatlantik u bë shtytësja e fuqishme e reformave ekonomike dhe njëkohësisht pengesa më e madhe ndaj “etheve të çekuilibruara politike e populiste”.
Por, zhvillimet e viteve të fundit në shumë nga vendet ish-komuniste, që vlerësohen si të suksesshme në realizimin e tranzicionit të tyre nga “plani te tregu”, nga “partia unike në parlamentarizëm multipartiak”, ka bërë që shumë politologë të kërkojnë, që ta rivlerësojnë raportin ndërmjet demokracisë dhe kapitalizmit. Ajo që po kërkohet të studiohet dhe t’i jepet një përgjigje sa më shkencore është fakti se “demokracia dhe kapitalizmi nuk duhen konsideruar më si “dy fëmijë që duhet të kenë marrëdhënie të mira me njëri-tjetrin...që duhet ta ndihmojnë dhe të mos i bëhen pengesë njëri-tjetrit në procesin e rritjes”, por ato duhen konsideruar si “binjakë identikë” që bëjnë çdo gjë në union dhe pa dallime nga njëri-tjetri. Tensionet dhe mospërputhjet ndërmjet demokracisë dhe kapitalizmit nuk duhet në asnjë mënyrë të injorohen. Rastet e Rusisë, Kinës, Venezuelës, Bjellorusisë, Iranit, etj., e tregojnë qartë vëmendjen dhe kujdesin absolut, që duhet treguar për të arritur, që të përfitohet nga tendenca natyrore e kapitalizmit që të zhvillojë demokracinë dhe ajo e demokracisë, që mbështet zhvillimin e kapitalizmit. Vetëm një hap e ndan këtë skenar të dëshiruar nga devijime të pakëndshme, që mund të prodhojnë regjime autoritare apo provokojnë kolapse ekonomike me kosto shumë të lartë.
Eksperienca e deritashme e Evropës Qendrore, Lindore dhe asaj Juglindore përfshirë këtu edhe atë Shqiptare, duhet vlerësuar me kujdes. Vetëm 2-3 vjet mbas një anëtarësimi masiv të shumë vendeve të këtyre rajoneve në BE dhe prag-anëtarësimi të disa të tjerave, vihet re një rritje e dozave të populizmit dhe autokracisë në gjithë spektrin e funksionimit demokratik të tyre. Sipas një sondazhi të “Voice of the People”, ndryshe nga parashikimet e disa viteve më parë, vendet në tranzicion ose të sapo dalë prej tij, janë vendet ku njerëzit rezultojnë nga më skeptikët në lidhje me meritat e demokracisë. Publiku nuk ka besimin e duhur tek klasa politike dhe partitë politike. E ushqyer dhe nga një luftë politike në mjaft raste krejt e pa principtë ndërmjet liderëve dhe partive politike, klasa politike në këto vende konsiderohet si “e korruptuar dhe tërësisht egoiste për të mbrojtur privilegjet dhe interesat e saj të ngushta”. Fundi i tranzicionit nuk u kurorëzua me një zhvillim të përgjithshëm e të ekuilibruar ekonomiko-social, por me një diferencim të madh social e territorial. Një tjetër tendencë dhe impresion i identifikuar është dhe fakti se te shumë vende në tranzicion “kufizimet dhe rregullat e imponuara nga institucione ndërkombëtare si FMN, Banka Botërore apo BE-ja” për të përfituar kredi prej tyre apo garantuar integrimin evropian kanë qenë esenciale për të garantuar suksesin e reformave, por në të njëjtën kohë kanë zhvilluar ndjenjën dhe idenë e “një demokracie të paracaktuar e pa shumë zgjedhje”.
Shumë vite më parë, në fillimet e tranzicionit, teoricienët dhe analistët e tij kishin frikë se “demokracitë e reja nuk do ta shijonin shpejt shijen e tregut të lirë dhe kapitalizmit”, por ajo që konstatohet rëndom sot, është konkluzioni se të gjitha këto vende “kanë më shumë besim te forcat e tregut se sa te kutitë e votimit dhe klasa politike për të arritur mirëqenien dhe zhvillimin e tyre”. Zhvillimi real i demokracisë dhe ecja e përbashkët e saj me zhvillimin e kapitalizmit janë zgjedhja më e mirë drejt suksesit, janë rruga më e mirë për afrimin e politikës me shoqërinë dhe ndikimin e saj në zhvillimin ekonomik. Eksperti D.Kaufmann, Drejtor i programit të Mirëqeverisjes pranë Bankës Botërore konfirmon se shumë studime të bëra në vende të ndryshme të botës kanë treguar se “që kapitalizmi të zhvillohet, ai ka nevojë për një themel të qëndrueshëm demokratik....sepse zhvillimi i cunguar i tij bëhet faktor themelor, që nuk lejon as vetë demokracinë të zhvillohet.... ashtu siç është plotësisht e vërtetuar se deficitet dhe kaosi në ushtrimin e demokracisë bëhen pengesë serioze në ndërtimin dhe aplikimin e një kapitalizmi koherent”. Çdo devijim apo këndvështrim i njëanshëm i këtij çifti “binjakësh identikë” është po aq i dëmshëm sa edhe vetë mungesa totale e njërit prej tyre. Edhe Fareed Zaccaria, redaktori i prestigjiozes “Newsweek International”, në librin e tij “E ardhmja e lirisë”, përkthyer së fundi dhe në shqip, e demonstron shumë qartë lidhjen e ngushtë korrelative ndërmjet nivelit të lirisë e demokracisë dhe zhvillimit të ekonomisë.
|
|
|
|
|
|
|
PANORAMA & PANORAMA SPORT |
PANORAMA PLUS & UNE GRUAJA |
|
|